Κωνσταντίνος Παύλου: Η μεγαλύτερη επένδυση για εκπαίδευση δεν είναι το ακριβότερο πανεπιστήμιο, αλλά η σωστή επιλογή

Σε μια εποχή στην οποία η αγορά εργασίας μεταβάλλεται ραγδαία και η Τεχνητή Νοημοσύνη επαναπροσδιορίζει τις επαγγελματικές προοπτικές, η επιλογή σπουδών εξελίσσεται σε μία από τις πιο κρίσιμες αποφάσεις για κάθε οικογένεια. Ο κοινωνιολόγος και Σύμβουλος Εκπαίδευσης και Σταδιοδρομίας στην K.P. Knowledge Power Consultants Ltd Κωνσταντίνος Παύλου, ο οποίος συμπληρώνει 20 χρόνια δημιουργικής πορείας στον χώρο, σε συνέντευξη στο InBusinessNews, με την κοινωνιολογική του οπτική και την πολυετή εμπειρία του, χαρτογραφεί τις αλλαγές στις προτιμήσεις των Κυπρίων μαθητών και μαθητριών, αναλύει τους κινδύνους της κοινωνικής σύγκρισης και εξηγεί γιατί η πραγματική επένδυση στις σπουδές δεν μετριέται μόνο με το κόστος των διδάκτρων, αλλά κυρίως με τη σωστή ευθυγράμμιση ικανοτήτων, επιθυμιών και επαγγελματικής προοπτικής.

Έπειτα από 20 χρόνια στον χώρο της εκπαιδευτικής συμβουλευτικής, ποιες είναι οι σημαντικότερες αλλαγές που έχετε παρατηρήσει στις επιλογές των Κυπρίων μαθητών και μαθητριών και στις προσδοκίες των γονιών; 

Τα τελευταία 20 χρόνια έχω δει τεράστιες αλλαγές. Έχουν αυξηθεί οι επιλογές, η πληροφόρηση και οι δυνατότητες που έχει ένας νέος, είτε επιλέξει να σπουδάσει στην Κύπρο είτε στο εξωτερικό. Αυτό που δεν έχει αλλάξει, όμως, είναι η αγωνία των γονιών να εξασφαλίσουν ένα καλό μέλλον για το παιδί τους, και αυτό είναι απόλυτα φυσιολογικό. Αυτό που έχει αλλάξει είναι ίσως ο τρόπος με τον οποίο εκφράζεται αυτή η αγωνία. Σε αρκετές περιπτώσεις έχω την αίσθηση ότι, χωρίς να το θέλουν, οι γονείς μπορεί να «πνίξουν» τη φωνή του παιδιού. Η πρόθεσή τους είναι λογική: θέλουν μια ασφαλή επιλογή, ένα αναγνωρισμένο πτυχίο και ένα επάγγελμα με προοπτική. Όμως το παιδί μπορεί να έχει διαφορετικές επιθυμίες, ενδιαφέροντα και δυνατότητες.

Αυτό γίνεται ιδιαίτερα εμφανές όταν ένας νέος ή μια νέα επιλέγει έναν κλάδο που δεν θεωρείται παραδοσιακός ή κοινωνικά «αναμενόμενος» στην κυπριακή κοινωνία. Για μένα, λοιπόν, η μεγάλη πρόκληση σήμερα δεν είναι απλώς να βρούμε «τι θα σπουδάσει το παιδί». Είναι πρώτα να δημιουργήσουμε τον χώρο ώστε να ακουστεί η δική του φωνή και στη συνέχεια να εξετάσουμε μαζί με την οικογένεια αν αυτή η επιθυμία μπορεί να μετατραπεί σε μια σωστή, ρεαλιστική και βιώσιμη επαγγελματική επιλογή.

Πόσο πρέπει να καθορίζει η αγορά εργασίας την επιλογή ενός πτυχίου;

Η αγορά εργασίας πρέπει να αποτελεί έναν από τους βασικούς παράγοντες, αλλά δεν πρέπει να είναι ο μοναδικός. Στους μαθητές και τις μαθήτριες με τους οποίους συζητώ χρησιμοποιώ συχνά τρεις πυλώνες: να αγαπούν αυτό που επιλέγουν, να έχουν τη δυνατότητα να γίνουν πραγματικά καλοί σε αυτό και να υπάρχει επαγγελματική προοπτική.

Ο πρώτος πυλώνας είναι το πραγματικό ενδιαφέρον. Είναι πολύ δύσκολο να γίνεις εξαιρετικός σε κάτι που δεν σε ενδιαφέρει. Ο δεύτερος είναι η ικανότητα. Δεν αρκεί να αγαπάμε κάτι. Πρέπει να εξετάσουμε αν έχουμε την κλίση, τις δεξιότητες και τη διάθεση να επενδύσουμε χρόνο και προσπάθεια ώστε να γίνουμε καλοί σε αυτό. Και ο τρίτος είναι η προοπτική. Εδώ έρχεται η αγορά εργασίας. Πρέπει να δούμε ποιες είναι οι δυνατότητες απασχόλησης και εξέλιξης, όχι μόνο στην Κύπρο αλλά και διεθνώς.

Άρα δεν θα έλεγα ούτε «κάνε μόνο αυτό που αγαπάς» ούτε «κάνε αυτό που έχει δουλειές». Η σωστή επιλογή βρίσκεται στην ισορροπία ανάμεσα στην αγάπη, την ικανότητα και την προοπτική.

Ποιο είναι το πραγματικό κόστος μιας πανεπιστημιακής εκπαίδευσης και πώς πρέπει μια οικογένεια να αξιολογεί αν η επένδυση σε συγκεκριμένες σπουδές αξίζει;

Πρέπει να αρχίσουμε να βλέπουμε την πανεπιστημιακή εκπαίδευση ως επένδυση και όχι απλώς ως έξοδο. Και όταν λέω επένδυση, δεν εννοώ μόνο τα δίδακτρα. Υπάρχει το κόστος διαμονής, διατροφής, μετακίνησης, ταξιδιών, βιβλίων και φυσικά ο χρόνος του φοιτητή. Υπάρχει όμως και ένα άλλο κόστος που συχνά δεν υπολογίζουμε: το κόστος μιας λανθασμένης επιλογής. Αν ένα παιδί ξεκινήσει ένα πρόγραμμα επειδή το επέλεξαν οι γονείς, επειδή θεωρείται «καλό επάγγελμα» ή επειδή «έτσι πρέπει», αλλά στην πορεία διαπιστώσει ότι δεν του ταιριάζει, η οικονομική και προσωπική επιβάρυνση μπορεί να είναι πολύ μεγαλύτερη. Γι’ αυτό μια οικογένεια δεν πρέπει να συγκρίνει μόνο τα δίδακτρα.

Πρέπει να εξετάζει τι πραγματικά αγοράζει μέσα από αυτή την επένδυση: την ποιότητα του προγράμματος, τις γνώσεις και τις δεξιότητες που προσφέρει, το περιβάλλον σπουδών, τις επαγγελματικές διεξόδους, τις ευκαιρίες δικτύωσης και τις δυνατότητες εξέλιξης. Το ακριβότερο πανεπιστήμιο δεν είναι απαραίτητα η καλύτερη επένδυση. Η καλύτερη επένδυση είναι αυτή που συνδυάζει ποιότητα, κατάλληλο περιβάλλον και πραγματική προοπτική για τον συγκεκριμένο φοιτητή.

Παρατηρείτε έντονη προτίμηση των Κυπρίων σε παραδοσιακά επαγγέλματα;

Ναι, και πιστεύω ότι εδώ η κοινωνική αντίληψη εξακολουθεί να παίζει σημαντικό ρόλο. Επαγγέλματα όπως η Ιατρική, η Νομική, η Λογιστική και άλλα παραδοσιακά επαγγέλματα εξακολουθούν να θεωρούνται από πολλές οικογένειες ασφαλείς και κοινωνικά αποδεκτές επιλογές. Δεν υπάρχει τίποτα κακό σε αυτά τα επαγγέλματα. Το πρόβλημα δημιουργείται όταν ένα παιδί τα επιλέγει όχι επειδή τα θέλει, αλλά επειδή αισθάνεται ότι πρέπει να τα επιλέξει.

Στην Κύπρο εξακολουθεί να υπάρχει έντονα το «τι θα πει ο κόσμος». Και αυτό μπορεί να επηρεάσει ακόμη και αποφάσεις που θα καθορίσουν μια ολόκληρη επαγγελματική ζωή. Μερικές φορές μάλιστα μια φαινομενικά απλή ερώτηση, όπως «εσύ σε ποιο πανεπιστήμιο τελείωσες;», μπορεί να δείξει πόσο σημαντική παραμένει η κοινωνική σύγκριση. Έχω συναντήσει περιπτώσεις όπου ένας μαθητής ή μια μαθήτρια ενδιαφέρεται για έναν κλάδο που δεν είναι τόσο παραδοσιακός ή κοινωνικά «αναμενόμενος» και χρειάζεται περισσότερο χρόνο για να πείσει όχι τον εαυτό του ή τον εαυτό της, αλλά το περιβάλλον του ή της ότι αυτή μπορεί να είναι μια σοβαρή επαγγελματική επιλογή. Πιστεύω ότι πρέπει να αλλάξουμε την ερώτηση. Αντί να ρωτάμε «τι θα πει ο κόσμος;», θα πρέπει να ρωτάμε: «Σε τι μπορεί να διακριθεί αυτό το παιδί;» Η καριέρα ενός παιδιού δεν μπορεί να σχεδιάζεται με βάση την κοινωνική εικόνα της οικογένειας.

Πόσο έχει επηρεάσει η Τεχνητή Νοημοσύνη τον τρόπο με τον οποίο συμβουλεύετε σήμερα έναν μαθητή ή μια μαθήτρια;

Η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει κάνει ακόμη πιο σημαντικό το να μην επιλέγουμε σπουδές με βάση απλές λίστες επαγγελμάτων. Πριν από χρόνια μπορούσαμε να μιλήσουμε για συγκεκριμένα επαγγέλματα με μεγαλύτερη βεβαιότητα. Σήμερα γνωρίζουμε ότι πολλές εργασίες θα αλλάξουν σημαντικά, ενώ θα δημιουργηθούν και νέοι ρόλοι που ακόμη δεν μπορούμε να προβλέψουμε με ακρίβεια.

Δεν πιστεύω όμως ότι πρέπει να τρομάξουμε τους νέους και τις νέες. Αντίθετα, πρέπει να τους προετοιμάσουμε. Η γνώση παραμένει σημαντική, αλλά εξίσου σημαντικές θα είναι η κριτική σκέψη, η δημιουργικότητα, η επικοινωνία, η προσαρμοστικότητα και η ικανότητα να χρησιμοποιεί κάποιος σωστά την τεχνολογία. Με την AI, ίσως χρειάζεται να αλλάξουμε και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την επιλογή σπουδών. Δεν συμβουλεύουμε πλέον ένα παιδί να επιλέξει απλώς ένα αντικείμενο. Συμβουλεύουμε το παιδί να χτίσει ένα προφίλ, το οποίο θα του επιτρέπει να προσαρμόζεται και να εξελίσσεται. Θα έλεγα λοιπόν στους νέους και τις νέες: μην προσπαθείτε να προβλέψετε ποια ακριβώς δουλειά θα υπάρχει σε δέκα χρόνια. Προσπαθήστε να αποκτήσετε τις γνώσεις και τις δεξιότητες που θα σας επιτρέψουν να προσαρμοστείτε σε ό,τι θα υπάρχει τότε.

Η απόκτηση ενός πτυχίου εξακολουθεί να αποτελεί εγγύηση επαγγελματικής αποκατάστασης;

Όχι. Και θεωρώ σημαντικό να το λέμε ξεκάθαρα. Ένα πτυχίο εξακολουθεί να είναι εξαιρετικά σημαντικό και απαραίτητο σε πολλούς κλάδους. Δεν είναι όμως πλέον από μόνο του αρκετό. Η αγορά εργασίας θέλει ανθρώπους που μπορούν να εφαρμόσουν τη γνώση τους, να συνεργαστούν, να επικοινωνήσουν, να χρησιμοποιήσουν την τεχνολογία και να συνεχίσουν να μαθαίνουν. Γι’ αυτό θεωρώ ότι η σωστή ερώτηση δεν είναι «ποιο πτυχίο θα μου εξασφαλίσει δουλειά;», αλλά «τι συνδυασμό γνώσεων, δεξιοτήτων και εμπειριών χρειάζεται να αποκτήσω ώστε να μπορώ να δημιουργήσω αξία και να παραμένω ανταγωνιστικός;» Το πτυχίο είναι πλέον περισσότερο η αφετηρία παρά ο τελικός προορισμός.

Πόσο σημαντικό είναι για έναν Κύπριο μαθητή ή μια Κύπρια μαθήτρια να σπουδάσει στο εξωτερικό;

Το εξωτερικό μπορεί να είναι μια εξαιρετική επιλογή, αλλά δεν είναι αυτοσκοπός. Υπάρχουν παιδιά που πραγματικά θα ωφεληθούν από ένα διεθνές περιβάλλον, από ένα εξειδικευμένο πρόγραμμα ή από την εμπειρία του να ζήσουν και να σπουδάσουν σε μια άλλη χώρα.

Υπάρχουν όμως και παιδιά για τα οποία η καλύτερη επιλογή μπορεί να βρίσκεται στην Κύπρο.  Δεν θεωρώ σωστό να λέμε ότι «το εξωτερικό είναι καλύτερο». Η σωστή επιλογή εξαρτάται από το πρόγραμμα, το πανεπιστήμιο, το κόστος, τον χαρακτήρα του μαθητή ή της μαθήτριας και τους επαγγελματικούς στόχους. Άλλωστε, η αξία μιας εκπαιδευτικής επιλογής δεν μετριέται από την απόσταση που διένυσε ο φοιτητής για να φτάσει στο πανεπιστήμιο. Τελικά, δεν έχει σημασία μόνο πού θα σπουδάσει κάποιος, αλλά αν η επιλογή ταιριάζει στον ίδιο ή στην ίδια και στον δρόμο που θέλει να ακολουθήσει.

Ποια λάθη βλέπετε να κάνουν συχνότερα οι οικογένειες όταν αποφασίζουν για τις σπουδές ενός παιδιού;

Ένα από τα μεγαλύτερα λάθη είναι η σύγκριση: «Ο γιος του φίλου μας σπουδάζει εκεί», «η κόρη της τάδε έγινε γιατρός», «αυτό το επάγγελμα έχει περισσότερο κύρος». Όλα αυτά μπορεί να έχουν μια θέση στη συζήτηση, αλλά δεν μπορούν να αποτελούν το κριτήριο για τη ζωή ενός άλλου παιδιού. Το δεύτερο λάθος είναι ότι μερικές φορές οι γονείς ακούν περισσότερο τις δικές τους προσδοκίες παρά αυτό που πραγματικά τους λέει το παιδί. Και θέλω να τονίσω ότι δεν κατηγορώ τους γονείς. Συνήθως πίσω από αυτή την παρέμβαση υπάρχει αγάπη, φόβος και η ανάγκη να προστατεύσουν το παιδί τους. Υπάρχει όμως και ένα ακόμη λάθος: η βιασύνη.

Η επιλογή σπουδών δεν χρειάζεται να γίνεται επειδή «ήρθε η ώρα» ή επειδή όλοι γύρω μας έχουν ήδη αποφασίσει. Χρειάζεται χρόνο, συζήτηση, έρευνα και αυτογνωσία. Ο ρόλος μας, λοιπόν, δεν είναι να αποφασίσουμε για το παιδί. Είναι να βοηθήσουμε και το παιδί και τους γονείς να πάρουν μια τεκμηριωμένη απόφαση. Γιατί στο τέλος της ημέρας, δεν θα σπουδάσει ο γονιός. Δεν θα εργαστεί ο γονιός. Το παιδί θα ζήσει αυτή τη ζωή.

Ποιες νέες ειδικότητες και επαγγελματικοί τομείς πιστεύετε ότι θα έχουν τη μεγαλύτερη ανάπτυξη την επόμενη δεκαετία;

Θα ήμουν προσεκτικός με το να χαρακτηρίσουμε συγκεκριμένα επαγγέλματα ως «επαγγέλματα του μέλλοντος». Η πραγματικότητα αλλάζει τόσο γρήγορα, ώστε μπορεί σήμερα να μιλάμε για μια ειδικότητα και σε λίγα χρόνια να έχει εντελώς διαφορετική μορφή.

Σίγουρα βλέπουμε μεγάλη δυναμική σε τομείς όπως η τεχνητή νοημοσύνη, τα δεδομένα, η κυβερνοασφάλεια, η τεχνολογία, η πράσινη ενέργεια, η βιοτεχνολογία και η υγεία. Όμως δεν θα έλεγα σε έναν μαθητή ή μια μαθήτρια «πήγαινε να σπουδάσεις AI επειδή έχει μέλλον». Θα του ή της έλεγα πρώτα να εξετάσει αν τον ή την ενδιαφέρει, αν έχει τις δυνατότητες και αν μπορεί να φανταστεί τον εαυτό του ή τον εαυτό της να εξελίσσεται σε αυτόν τον χώρο. Παράλληλα, δεν πρέπει να ξεχνάμε τους ανθρωποκεντρικούς κλάδους. Όσο η τεχνολογία αυτοματοποιεί εργασίες, τόσο μεγαλύτερη αξία μπορούν να αποκτούν δεξιότητες όπως η κρίση, η επικοινωνία, η δημιουργικότητα, η ηγεσία και η κατανόηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Το μεγαλύτερο πλεονέκτημα του αυριανού εργαζομένου δεν θα είναι απαραίτητα ότι θα γνωρίζει ένα συγκεκριμένο αντικείμενο. Θα είναι η ικανότητά του να μαθαίνει, να προσαρμόζεται και να συνδυάζει διαφορετικές γνώσεις.

Αν μπορούσατε να δώσετε μία μόνο συμβουλή σε έναν 17χρονο ή μια 17χρονη που καλείται σήμερα να αποφασίσει τι θα σπουδάσει, ποια θα ήταν; Και τι θα συμβουλεύατε αντίστοιχα τους γονείς;

Στον 17χρονο ή τη 17χρονη θα έλεγα: άκουσε τους γονείς σου, άκου τους συμβούλους σου, άκου την αγορά, αλλά στο τέλος άκου και τη δική σου φωνή. Μην επιλέξεις ένα επάγγελμα επειδή έχει κύρος. Μην επιλέξεις ένα πανεπιστήμιο επειδή εντυπωσιάζει τους άλλους. Και μην απορρίψεις έναν δρόμο επειδή δεν είναι ο παραδοσιακός δρόμος που έχει συνηθίσει η κοινωνία. Ψάξε αυτό που πραγματικά σε ενδιαφέρει, δες σε τι μπορείς να γίνεις καλός και εξέτασε αν υπάρχει πραγματική επαγγελματική προοπτική. Αγάπη, ικανότητα και προοπτική. Αυτοί είναι οι τρεις πυλώνες.

Στους γονείς θα έλεγα κάτι εξίσου σημαντικό: ο ρόλος σας δεν είναι να χαράξετε τον δρόμο του παιδιού σας. Είναι να του δώσετε τα εφόδια ώστε να χαράξει τον δικό του δρόμο με όσο το δυνατόν περισσότερη γνώση, αυτοπεποίθηση και επίγνωση των επιλογών του. Μετά από 20 χρόνια, αυτό που έχω καταλάβει είναι ότι δεν υπάρχει μία «σωστή» σχολή, ένα «σωστό» πανεπιστήμιο ή ένα «σωστό» επάγγελμα για όλους. Υπάρχει όμως η σωστή επιλογή για το συγκεκριμένο παιδί. Και όταν ένα παιδί αγαπά αυτό που κάνει, έχει την ικανότητα να εξελιχθεί σε αυτό και υπάρχει προοπτική να το αξιοποιήσει επαγγελματικά, τότε έχουμε δημιουργήσει τις καλύτερες προϋποθέσεις όχι απλώς για να βρει μια δουλειά, αλλά για να χτίσει μια ζωή που πραγματικά του ταιριάζει.