Η Στέφανη Λόλη-Σιάηλου, Γενική Εισαγγελέας στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μοιράζεται τις απόψεις της για το εξελισσόμενο τοπίο του ενωσιακού δικαίου και για τον τρόπο με τον οποίο αυτό θα επηρεάσει το μέλλον της Ένωσης.
Ποιος είναι ο ακριβής ρόλος του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης;
Στις Συνθήκες της ΕΕ προβλέπονται μηχανισμοί αφιερωμένοι στην ανάπτυξη και στην επιβολή του ενωσιακού δικαίου τόσο σε υπερεθνικό όσο και σε εθνικό επίπεδο. Τα τελευταία εβδομήντα χρόνια, το Δικαστήριο έχει ερμηνεύσει και εφαρμόσει αυτές τις νομικές διατάξεις και μηχανισμούς, αναπτύσσοντας παράλληλα ένα ευρύ φάσμα αρχών που ενισχύουν το «effet utile» (πρακτική αποτελεσματικότητα) του ενωσιακού δικαίου σε όλα τα επίπεδα. Ωστόσο, το κύριο έργο του παραμένει η ερμηνεία του δικαίου της ΕΕ, ο έλεγχος του κύρους των πράξεων της Ένωσης και η επίλυση των διαφορών που άγονται ενώπιόν του. Η τήρηση του ενωσιακού δικαίου αποτελεί επίσης καθήκον και άλλων θεσμικών οργάνων της ΕΕ, ιδίως της Επιτροπής, η οποία μπορεί να παρέμβει και να λάβει τα αναγκαία μέτρα, όπως η κίνηση διαδικασίας επί παραβάσει κατά κράτους μέλους όταν διαπιστώνει προσβολές του κράτους δικαίου σε αυτό, ή η άσκηση προσφυγής βάσει του άρθρου 260 παράγραφος 2 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε περίπτωση μη συμμόρφωσης προς απόφαση του Δικαστηρίου.
Με την άνοδο των νέων τεχνολογιών, συμπεριλαμβανομένης της τεχνητής νοημοσύνης, που δημιουργεί ένα ρυθμιστικό ναρκοπέδιο, πώς αναμένετε να επηρεαστεί το ενωσιακό δίκαιο τα επόμενα χρόνια καθώς προσπαθεί να προσαρμοστεί σε αυτές τις νέες τεχνολογίες;
Η άνοδος των νέων τεχνολογιών, και ιδίως η εξαιρετικά ταχεία και πολύπλοκη ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης, έχει ήδη αντιμετωπιστεί σε επίπεδο ΕΕ μέσω του AI Act, καθώς επηρεάζει όλους τους φορείς, τους τομείς και τους παράγοντες εντός και εκτός της Ένωσης. Η πρόκληση για τα κράτη μέλη και τα θεσμικά όργανα της ΕΕ έγκειται στην εξεύρεση ισορροπίας ανάμεσα στη διαμόρφωση ενός νομικού πλαισίου, εντός του οποίου αυτές οι τεχνολογίες μπορούν να αναπτύσσονται και να λειτουργούν με υπευθυνότητα και ασφάλεια, και στη διασφάλιση της προστασίας των δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται από το ενωσιακό δίκαιο, συμπεριλαμβανομένων του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας, της προστασίας δεδομένων και άλλων θεμελιωδών δικαιωμάτων. Αυτό γίνεται ήδη εμφανές σε υποθέσεις που αφορούν τη χρήση αυτοματοποιημένων τεχνολογιών. Στην απόφαση του Δικαστηρίου στην υπόθεση Ligue des droits humains (C-817/19), για παράδειγμα, η οποία αφορούσε την αυτοματοποιημένη ανάλυση δεδομένων επιβατών αεροπορικών εταιρειών για την πρόληψη της τρομοκρατίας και του σοβαρού εγκλήματος, το Δικαστήριο απαίτησε αυστηρά όρια, αντικειμενικά και ελέγξιμα κριτήρια, καθώς και ανθρώπινη επαλήθευση πριν ένα άτομο μπορέσει να θιγεί δυσμενώς.
Πιστεύετε ότι το ενωσιακό δίκαιο εισέρχεται σε μια νέα εποχή, στην οποία το Δικαστήριο θα διαδραματίσει ακόμη μεγαλύτερο ρόλο στη διαμόρφωση πολιτικής μέσω των αποφάσεών του; Πώς βλέπετε να εξελίσσεται η σχέση ανάμεσα στα εθνικά συνταγματικά δικαστήρια και το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης;
Ο ρόλος του Δικαστηρίου καθαυτός, δηλαδή η ερμηνεία του ενωσιακού δικαίου και ο έλεγχος του κύρους των πράξεων της Ένωσης στο πλαίσιο των διαφορών που άγονται ενώπιόν του, παραμένει αμετάβλητος. Μέσω της διαδικασίας των προδικαστικών παραπομπών και των ερωτημάτων που τίθενται σε αυτό το πλαίσιο, το Δικαστήριο συμμετέχει σε έναν συνεχή διάλογο με τα εθνικά δικαστήρια, ο οποίος είναι ουσιώδης για τη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής έννομης τάξης αλλά και της πολιτικής. Η έννομη τάξη της ΕΕ διαμορφώνεται επίσης μέσω άμεσων ένδικων μέσων, καθώς και μέσω διαδικασιών επί παραβάσει, όπως στην πρόσφατη απόφαση Επιτροπή κατά Ουγγαρίας (αξίες της ΕΕ) (C-769/22), στην οποία η Ολομέλεια του Δικαστηρίου έκρινε ότι το άρθρο 2 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση, το οποίο κατοχυρώνει τις αξίες στις οποίες θεμελιώνεται η Ένωση, δεν έχει απλώς διακηρυκτικό αλλά και επιβλητό χαρακτήρα, διατυπώνοντας έτσι νομικά δεσμευτικές υποχρεώσεις εντός μιας Ένωσης κοινών αξιών. Στο πλαίσιο της έννομης τάξης της ΕΕ, τα εθνικά συνταγματικά δικαστήρια και το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχουν αναπτύξει μια βαθιά πρακτική αρμονικού διαλόγου. Η δικαστική αρμονία, ωστόσο, απαιτεί συνεχή αμοιβαία εμπιστοσύνη, διαρκή καλλιέργεια αυτής της σχέσης, καθώς και βαθιά κατανόηση και σεβασμό της εξουσίας και του θεμελιώδους ρόλου του καθενός, ακόμη και σε ένα μεταβαλλόμενο τοπίο, κάτι που αποτελεί, εξάλλου, μέρος του ίδιου του ευρωπαϊκού εγχειρήματος.
Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης καλείται συχνά να αποφανθεί επί πολιτικά ευαίσθητων ζητημάτων. Πώς εξισορροπείτε τη νομική ερμηνεία με τις εξελισσόμενες πραγματικότητες της ευρωπαϊκής κοινωνίας;
Η ερμηνεία του δικαίου δεν λαμβάνει χώρα εν κενώ, αλλά πάντοτε εντός ενός κοινωνικού πλαισίου και μέσα σε ένα μεταβαλλόμενο τοπίο. Για να εξισορροπηθεί η νομική ερμηνεία με τις εξελισσόμενες πραγματικότητες της ευρωπαϊκής κοινωνίας, πρέπει κανείς να σέβεται τα όρια της εφαρμογής του δικαίου, καθώς και τις δημοκρατικές αξίες και διαδικασίες. Το έργο του Δικαστηρίου, όπως ήδη ανέφερα, είναι να ερμηνεύει και να εφαρμόζει το δίκαιο, όχι να το δημιουργεί. Στην δημοκρατική κοινωνία της ΕΕ, αυτό το έργο είναι επιφυλαγμένο στον ευρωπαίο νομοθέτη.
- Διαβάστε επίσης: Κώστας Φυτιρής: Στόχος μας είναι να οικοδομήσουμε ένα σύστημα δικαιοσύνης πιο αποτελεσματικό, πιο διαφανές και πιο προσβάσιμο σε κάθε πολίτη
Με την ιδιότητά σας ως Γενική Εισαγγελέας, πώς βλέπετε την κατάσταση του νομικού τοπίου στην Κύπρο, δεδομένου ότι η δημόσια αντίληψη για το δικαστικό σύστημα παραμένει χαμηλή;
Η εμπιστοσύνη του κοινού στη δικαιοσύνη και η τήρηση του κράτους δικαίου από τα δημόσια θεσμικά όργανα αποτελούν βασική μέριμνα σε κάθε δημοκρατική κοινωνία, συμπεριλαμβανομένης της Κυπριακής Δημοκρατίας. Πολλά έχουν επιτευχθεί τα τελευταία ογδόντα χρόνια στην ευρωπαϊκή δημόσια έννομη τάξη, η οποία θεμελιώνεται στην τριγωνική σχέση ανάμεσα στο κράτος δικαίου, τη δημοκρατία και τα θεμελιώδη δικαιώματα. Προκλήσεις παραμένουν στις περισσότερες ευρωπαϊκές δημοκρατίες, συμπεριλαμβανομένης της Κύπρου. Η απονομή δικαιοσύνης θεωρείται ένας από τους κύριους δείκτες της στιβαρότητας του κράτους δικαίου σε κάθε δικαιοδοσία. Το ίδιο ισχύει και για τις αρχές της ανοικτής δικαιοσύνης και της διαφάνειας στη δημόσια διοίκηση και στα θεσμικά όργανα. Όπως επισημαίνεται στην πιο πρόσφατη Έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής του 2026 για το κράτος δικαίου στην Κύπρο, καταβάλλονται συνεχείς προσπάθειες προς αυτή την κατεύθυνση.
*Η συνέντευξη δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Gold, τεύχος Αυγούστου 2026.
