Το Κέντρο Οικονομικών Μελετών του Πανεπιστημίου Λευκωσίας, μέσω του ειδικού Παρατηρητηρίου που έχει δημιουργήσει για την Ιρανική κρίση, εξηγεί πως μεταβάλλονται οι συμπεριφορές και πως επηρεάζονται οι αντίστοιχες προβλέψεις ως συνάρτηση του χρόνου παράτασης της κρίσης.
ΜΕΡΟΣ Α: Θεωρητική και Μεσοπρόθεσμη Εμπειρική Τεκμηρίωση
Δύο μήνες μετά την έναρξη της γεωπολιτικής κρίσης, καθίσταται πλέον δυνατή μια πρώτη εμπειρική αποτίμηση της διάρκειας και της έντασης των επιπτώσεών της. Ενώ στην αρχική φάση η κρίση ερμηνεύθηκε ως εξωγενές και παροδικό σοκ, τα διαθέσιμα δεδομένα υποδηλώνουν μια σταδιακή μετάβαση προς ένα καθεστώς παρατεταμένης αβεβαιότητας.
- Διαβάστε επίσης: Κρίση στο Ιράν: Από το αρχικό γεωπολιτικό σοκ σε διαρθρωτική οικονομική αστάθεια
- Διαβάστε επίσης: Ιρανική Κρίση και Οικονομία: Πόσο μπορεί να κοστίσει;
- Διαβάστε επίσης: Ιρανική κρίση και οικονομία: Πρώτη αντίδραση και πρώτα συμπεράσματα
Στο αρχικό στάδιο, η αντίδραση των αγορών χαρακτηρίστηκε από απότομη αύξηση της μεταβλητότητας και της αβεβαιότητας, χωρίς ουσιώδη αναθεώρηση των μακροπρόθεσμων προσδοκιών. Ωστόσο, η παράταση της κρίσης και η απουσία σαφών ενδείξεων αποκλιμάκωσης, έχουν οδηγήσει σε αναπροσαρμογή των προσδοκιών, επιβεβαιώνοντας τη σταδιακή ενσωμάτωση της αβεβαιότητας ως διαρθρωτικού χαρακτηριστικού του οικονομικού περιβάλλοντος.
Η εξέλιξη αυτή αντανακλάται στην αύξηση των ασφαλίστρων κινδύνου σε ένα ευρύ φάσμα περιουσιακών στοιχείων, καθώς και στη διατήρηση αυξημένης αποστροφής κινδύνου από τους επενδυτές. Η επιμονή της μεταβλητότητας, αντί της ταχείας αποκλιμάκωσης που παρατηρείται σε παροδικά σοκ, αποτελεί ένδειξη ότι οι αγορές προεξοφλούν πλέον μια μεγαλύτερης διάρκειας κρίση. Σύμφωνα με πρόσφατες αναλύσεις του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (ΔΝΤ), η αύξηση των δεικτών γεωπολιτικού κινδύνου συνδέεται με μείωση των επενδύσεων έως και 1% του ΑΕΠ σε ορίζοντα ενός έτους.
- Διαβάστε επίσης: Μάριος Χρίστου: Η παρατεταμένη αβεβαιότητα εκτοξεύει το κόστος του αφθώδους πυρετού έως και τα €250 εκατ. – Πλήγμα στις εξαγωγές χαλλουμιού
- Διαβάστε επίσης: Τα πλάνα της Ε.Ε. για τον εφοδιασμό καυσίμων ενώπιον των Άτυπων Συμβουλίων στη Λευκωσία
Κρίσιμη διάσταση της τρέχουσας φάσης είναι η μετάβαση από το επίπεδο των προσδοκιών στο επίπεδο των καταγεγραμμένων πλέον οικονομικών επιπτώσεων. Ήδη καταγράφονται πρώιμες ενδείξεις επιβράδυνσης του διεθνούς εμπορίου, αύξησης του κόστους μεταφορών και ενέργειας, καθώς και καθυστερήσεων σε επενδυτικές αποφάσεις. Σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα, παρατεταμένες γεωπολιτικές εντάσεις μπορούν να μειώσουν το παγκόσμιο εμπόριο κατά 5–7% σε μεσοπρόθεσμο ορίζοντα μέσω κατακερματισμού των αγορών. Οι εξελίξεις αυτές υποδηλώνουν ότι η κρίση αρχίζει να επηρεάζει την πραγματική οικονομία με τρόπο πιο άμεσο και μετρήσιμο.
Παράλληλα, αναδεικνύεται η σημασία του κινδύνου διάρκειας, καθώς η χρονική επιμήκυνση της κρίσης ενσωματώνεται στις τιμές, ιδιαίτερα στις αγορές ενέργειας. Οι τιμές δεν αντανακλούν πλέον μόνο τις τρέχουσες διαταραχές αλλά και τις προσδοκίες για μελλοντικούς περιορισμούς προσφοράς, δημιουργώντας ένα επίμονο γεωπολιτικό ασφάλιστρο. Η εξέλιξη αυτή αντανακλάται στην αύξηση των ασφαλίστρων κινδύνου. Εμπειρικές μελέτες (Bekaert et al., 2014) αναφέρουν ότι γεωπολιτικά σοκ μπορούν να αυξήσουν τα risk premia κατά 50–150 μονάδες βάσης, ιδιαίτερα σε περιόδους παρατεταμένης αβεβαιότητας.
Επιπρόσθετα, εμφανίζονται οι πρώτες ενδείξεις δευτερογενών επιπτώσεων. Η αύξηση του ενεργειακού κόστους μετακυλίεται σταδιακά στις τιμές αγαθών και υπηρεσιών, ενισχύοντας τις πληθωριστικές πιέσεις, ενώ η μείωση της αγοραστικής δύναμης αρχίζει να επηρεάζει την κατανάλωση. Μελέτες της Τράπεζας Διεθνών Κανονισμών δείχνουν ότι οι δευτερογενείς επιδράσεις στον πληθωρισμό παρουσιάζονται στο σύγχρονο οικονομικό περιβάλλον έως και 30% πιο επίμονες σε σχέση με τη δεκαετία του 2000. Η συνύπαρξη αυτών των τάσεων αυξάνει τον κίνδυνο διαμόρφωσης ακόμα και παρατεταμένων στασιμοπληθωριστικών συνθηκών.
Στο χρηματοπιστωτικό σύστημα, παρατηρείται σταδιακή μετατόπιση από τον κίνδυνο ρευστότητας προς τον πιστωτικό κίνδυνο. Η παράταση της αβεβαιότητας αυξάνει και οδηγεί σε αυστηροποίηση των πιστοδοτικών συνθηκών. Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, σε περιόδους αυξημένης αβεβαιότητας τα spreads εταιρικών ομολόγων αυξάνονται κατά 40–100 μονάδες βάσης κατά μέσο όρο, γεγονός που ενισχύει την επιβράδυνση της οικονομικής δραστηριότητας.
Οι επιπτώσεις αυτές δημιουργούν σημαντικές προκλήσεις για τη νομισματική πολιτική, καθώς οι κεντρικές τράπεζες καλούνται να διαχειριστούν ένα περιβάλλον όπου συνυπάρχουν πληθωριστικές πιέσεις και επιβράδυνση της ανάπτυξης. Η αβεβαιότητα περιορίζει την αποτελεσματικότητα της νομισματικής μετάδοσης και καθιστά δυσκολότερη την καθοδήγηση των προσδοκιών. Ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης επισημαίνει ότι η πολιτική αβεβαιότητα αυξάνει το κόστος κεφαλαίου έως και 20%.
Σε διαρθρωτικό επίπεδο, παρατηρούνται ήδη ενδείξεις αναδιάρθρωσης των εφοδιαστικών αλυσίδων. Η UNCTAD αναφέρει ότι πάνω από το 60% των πολυεθνικών επιχειρήσεων εξετάζουν reshoring ή friend-shoring στρατηγικές. Ως αποτέλεσμα, οι επιχειρήσεις άρχισαν να υιοθετούν πιο ανθεκτικά μοντέλα λειτουργίας, αυξάνοντας τα αποθέματα και διαφοροποιώντας τις πηγές προμήθειας μέσα σε ένα περιβάλλον όπου ήδη καταγράφονται πρώιμες ενδείξεις επιβράδυνσης του διεθνούς εμπορίου.
Τέλος, η συμπεριφορά των οικονομικών παραγόντων εμφανίζει πρώιμες μεταβολές, με αύξηση της προληπτικής αποταμίευσης και συγκράτηση της κατανάλωσης, γεγονός όμως που ενισχύει τις αποπληθωριστικές πιέσεις στην πλευρά της ζήτησης.
ΜΕΡΟΣ Β: Διάχυση και Επιπτώσεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση και την Κύπρο
Η εμπειρική εξέλιξη των δύο πρώτων μηνών επιβεβαιώνει τη μετάδοση των γεωπολιτικών επιπτώσεων στην Ευρωπαϊκή οικονομία, με ιδιαίτερη ένταση στον ενεργειακό τομέα.
Ενεργειακή Αστάθεια και Γεωπολιτικό Ασφάλιστρο
Η υψηλή εξάρτηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης από εισαγόμενη ενέργεια ενισχύει την έκθεσή της σε εξωτερικά σοκ. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκτιμά ότι πάνω από το 55% της ενέργειας της ΕΕ προέρχεται από εισαγωγές. Οι πρόσφατες εξελίξεις καταδεικνύουν όχι μόνο αύξηση των τιμών, αλλά και επιμονή της μεταβλητότητας, γεγονός που υποδηλώνει την ενσωμάτωση του γεωπολιτικού κινδύνου στις ενεργειακές αγορές δημιουργώντας ένα επίμονο γεωπολιτικό ασφάλιστρο. Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας εκτιμά ότι σε περιόδους έντασης, έως και το 20–30% της τιμής του πετρελαίου μπορεί να αντανακλά γεωπολιτικό risk premium
Μακροοικονομικές Επιπτώσεις
Οι πρώτες ενδείξεις αντανακλούν επιβράδυνση της οικονομικής δραστηριότητας και επιδείνωση των δεικτών εμπιστοσύνης. Η αύξηση της αβεβαιότητας φαίνεται να επηρεάζει αρνητικά τόσο τις επενδύσεις όσο και την κατανάλωση. Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο εκτιμά ότι αύξηση της γεωπολιτικής αβεβαιότητας μπορεί να μειώσει το ΑΕΠ της Ευρωζώνης κατά 0,5–1 ποσοστιαία μονάδα.
Νομισματοπιστωτική Πολιτική
Η νομισματική πολιτική αντιμετωπίζει αυξανόμενα διλήμματα, καθώς η επιμονή των πληθωριστικών πιέσεων συνυπάρχει με ενδείξεις επιβράδυνσης, δηλαδή την δημιουργία περιβάλλοντος στασιμοπληθωρισμού. Η αβεβαιότητα περιορίζει την δυνατότητα αποτελεσματικής καθοδήγησης των αγορών και αυξάνει τη μεταβλητότητα των προσδοκιών για τα επιτόκια. Ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης επισημαίνει ότι η πολιτική αβεβαιότητα αυξάνει το κόστος κεφαλαίου των εταιρειών έως και 20%, επομένως γίνεται αντιληπτό ότι η αύξηση των επιτοκίων προκαλεί πρόσθετη αύξηση του κόστους κεφαλαίου των εταιρειών, με σοβαρή αρνητική επίδραση στην αναβολή ή ακύρωση προγραμματισμένων επενδύσεων.
Επιπτώσεις στην Κυπριακή Οικονομία
Η Κύπρος, ως μικρή ανοικτή οικονομία, εμφανίζει αυξημένη ευαισθησία στις εξελίξεις αυτές.
Ενεργειακό Κόστος
Η υψηλή εξάρτηση από εισαγόμενα καύσιμα οδηγεί σε άμεση και έντονη μετακύλιση των αυξήσεων κόστους στις τιμές, ενισχύοντας τον πληθωρισμό. Σύμφωνα με τη Eurostat, η Κύπρος συγκαταλέγεται στις χώρες με εξαιρετικά υψηλή εξάρτηση από εισαγόμενα καύσιμα που υπερβαίνει το 85%. Γίνεται επομένως άμεσα αντιληπτή η επίδραση στην Κυπριακή οικονομία από τις αυξήσεις στην παγκόσμια αγορά ενέργειας.
Τουρισμός
Παρ’ όλο που ο Παγκόσμιος Οργανισμός Τουρισμού εκτιμά ότι η αντίληψη ασφάλειας μπορεί να επηρεάσει έως και το 30% της τουριστικής ζήτησης σε περιόδους κρίσης, στην τρέχουσα κρίση, η περίπτωση της Κύπρου ευρίσκεται πιο πάνω από τις εκτιμήσεις αυτές. Τουλάχιστον με βάση τις πρώιμες (αν μπορούμε να τις χαρακτηρίσουμε έτσι γιατί έχουμε περάσει σε πιο μακροπρόθεσμες) ενδείξεις, φαίνεται μια αυξημένη επιφυλακτικότητα στην ζήτηση. Δυστυχώς η γεωπολιτική αβεβαιότητα έχει επηρεάσει σημαντικά την αντίληψη ασφάλειας της Κύπρου ως προορισμού με σοβαρές αρνητικές επιπτώσεις στις κρατήσεις της επερχόμενης τουριστικής καλοκαιρινής περιόδου.
Επενδύσεις
Η αβεβαιότητα ενισχύει τη στάση αναμονής (“wait-and-see”), οδηγώντας σε καθυστερήσεις ή αναβολές επενδυτικών σχεδίων. Η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων καταγράφει ότι πάνω από το 70% των επιχειρήσεων καθυστερούν επενδύσεις σε περιβάλλον υψηλής αβεβαιότητας.
Δημοσιονομικές Επιπτώσεις
Η αύξηση των πιέσεων στις δημόσιες δαπάνες, σε συνδυασμό με πιθανή επιβράδυνση των εσόδων, περιορίζει τα δημοσιονομικά περιθώρια αντίδρασης.
Συνολική Αποτίμηση και Πολιτικές Προεκτάσεις
Τα πρώτα εμπειρικά δεδομένα επιβεβαιώνουν ότι η κρίση εξελίσσεται προς μια φάση παρατεταμένης αβεβαιότητας, με τα ακόλουθα χαρακτηριστικά:
- Ενσωμάτωση του γεωπολιτικού κινδύνου στις τιμές
- Μετάβαση από προσδοκίες σε πραγματικές οικονομικές επιπτώσεις
- Ενεργοποίηση δευτερογενών και διαρθρωτικών μηχανισμών.
Η εξέλιξη αυτή ενισχύει την άποψη ότι η γεωπολιτική αβεβαιότητα αποτελεί πλέον μόνιμο χαρακτηριστικό του διεθνούς οικονομικού περιβάλλοντος.
Για την Ευρωπαϊκή Ένωση και ιδιαίτερα για την Κύπρο, καθίσταται αναγκαίες οι εφαρμογές πολιτικών:
- Ενίσχυσης της ενεργειακής ανθεκτικότητας,
- Διατήρησης δημοσιονομικής ευελιξίας,
- Επιτάχυνσης διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων και
- Προσαρμογής της οικονομικής πολιτικής σε συνθήκες αυξημένης αβεβαιότητας.
Η έγκαιρη αναγνώριση της μετάβασης αυτής αποτελεί κρίσιμο παράγοντα για τον αποτελεσματικό σχεδιασμό πολιτικής και τη διασφάλιση της μακροοικονομικής σταθερότητας.
Μάριος Χρίστου (christou.m@unic.ac.cy)
Τμήμα Λογιστικής, Οικονομικών και Χρηματοοικονομικής
Σχολή Διοίκησης Επιχειρήσεων
Πανεπιστήμιο Λευκωσίας
29Απριλίου 2026
Πηγές που χρησιμοποιήθηκαν:
Bloom, N. (2009) – The Impact of Uncertainty Shocks
Bekaert, G. et al. (2014) – Geopolitical Risk and Financial Markets
Blanchard, O. & Galí, J. (2007) – Real Wage Rigidities and the New Keynesian Model
IMF (2022–2024) – World Economic Outlook Reports
World Bank – Global Economic Prospects
ECB, BIS, OECD Reports (2023–2025)
