Τα χρηματοοικονομικά μέσα αποτελούν θεμελιώδες στοιχείο των σύγχρονων χρηματοοικονομικών αγορών. Στο παρόν κείμενο παρουσιάζονται τα βασικά χαρακτηριστικά τους, απαντώντας σε καίρια ερωτήματα, όπως τι είναι, ποια είναι τα βασικά είδη τους και ποιος είναι ο ρόλος τους στην οικονομία και στις επενδυτικές αποφάσεις.
Σύμφωνα, λοιπόν, με τον οδηγό στατιστικών ορολογιών της Κεντρικής Τράπεζας της Κύπρου, τα χρηματοοικονομικά μέσα είναι χρηματοοικονομικά στοιχεία ενεργητικού και παθητικού που κατέχονται από οικονομικούς φορείς ή δημιουργούνται στο πλαίσιο χρηματοοικονομικών πράξεων.
Γιατί κατηγοριοποιούμε τα χρηματοοικονομικά μέσα
Η κατηγοριοποίηση των χρηματοοικονομικών μέσων παρέχει πιο δομημένες και αναλυτικές πληροφορίες σχετικά με τα χρηματοοικονομικά στοιχεία ενεργητικού και παθητικού των διαφόρων θεσμικών τομέων.
Επιπλέον, υποστηρίζει την ανάλυση της χρηματοοικονομικής συμπεριφοράς κάθε τομέα όπως, για παράδειγμα, το είδος των μέσων στα οποία διοχετεύονται οι αποταμιεύσεις του, τις προτιμήσεις ως προς τη λήξη, και τις πηγές χρηματοδότησής του.
Ποια χρηματοοικονομικά μέσα υπάρχουν
Τα χρηματοοικονομικά μέσα ταξινομούνται και ορίζονται σύμφωνα με διεθνή στατιστικά πρότυπα. Υπάρχουν οκτώ κατηγορίες και κάθε κατηγορία μπορεί επίσης να υποδιαιρεθεί περαιτέρω, ανάλογα με διαφορετικά χαρακτηριστικά, όπως η λήξη (π.χ. βραχυπρόθεσμη ή μακροπρόθεσμη).
Η ταξινόμηση των χρηματοοικονομικών μέσων βασίζεται κυρίως στη ρευστότητα, στη διαπραγματευσιμότητα και στα νομικά χαρακτηριστικά τους.
Πιο κάτω παρατίθενται οι οκτώ κατηγορίες χρηματοοικονομικών μέσων:
Νομισματικός χρυσός και Ειδικά Τραβηκτικά Δικαιώματα
Ο νομισματικός χρυσός αποτελεί χρυσό επί του οποίου έχουν δικαίωμα κυριότητας οι νομισματικές αρχές. Περιλαμβάνει ράβδους χρυσού (gold bullion) καθώς και μη κατανεμημένους λογαριασμούς χρυσού (unallocated gold accounts).
Όλος ο χρυσός που κατέχεται από άλλους φορείς θεωρείται μη νομισματικός χρυσός και δεν ταξινομείται ως χρηματοοικονομικό μέσο.
Σε αντίθεση με όλα τα άλλα χρηματοοικονομικά μέσα, οι ράβδοι χρυσού μπορούν να καταγραφούν μόνο ως χρηματοοικονομικό στοιχείο ενεργητικού (δηλαδή, ποτέ ως παθητικό).
Την ίδια ώρα, τα Ειδικά Τραβηκτικά Δικαιώματα (SDRs) είναι διεθνή αποθεματικά στοιχεία που δημιουργούνται από το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ). Μπορούν να μετατραπούν σε οποιοδήποτε νόμισμα κράτους‑μέλους του ΔΝΤ και λειτουργούν ως πηγή ρευστότητας για τα εν λόγω κράτη.
- Μετρητά και καταθέσεις
Τα μετρητά και οι καταθέσεις περιλαμβάνουν τραπεζογραμμάτια και κέρματα σε κυκλοφορία καθώς και μεταβιβάσιμες καταθέσεις (οι οποίες μπορούν να μετατραπούν σε μετρητά κατόπιν ζήτησης ή να μεταφερθούν εύκολα για σκοπούς πληρωμής) και λοιπές καταθέσεις (οι οποίες δεν μπορούν να μετατραπούν σε μετρητά χωρίς περιορισμούς και δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη διενέργεια άμεσων πληρωμών).
- Χρεόγραφα
Τα χρεόγραφα είναι διαπραγματεύσιμα χρηματοοικονομικά μέσα που αποτελούν τεκμήριο ύπαρξης χρέους. Οι τίτλοι αυτοί διαθέτουν τα ακόλουθα βασικά χαρακτηριστικά:
- Αξία όψεως (face value): το ποσό του χρέους που πρέπει να καταβληθεί κατά τη λήξη.
- Λήξη (maturity): η ημερομηνία κατά την οποία ο τίτλος καθίσταται ληξιπρόθεσμος.
- Τοκομερίδιο (coupon): ορισμένοι τίτλοι καταβάλλουν τοκομερίδιο σε συγκεκριμένα χρονικά διαστήματα.
Βάσει αυτών (και άλλων) χαρακτηριστικών, η κατηγορία αυτή περιλαμβάνει διάφορους τύπους χρεογράφων, οι οποίοι μπορούν να διακριθούν ανάλογα με τη λήξη (βραχυπρόθεσμη, μεσοπρόθεσμη, μακροπρόθεσμη), ανάλογα με τις πληρωμές τοκομεριδίων (με ή χωρίς τοκομερίδιο), καθώς και με άλλα κριτήρια.
Οι τίτλοι μπορούν επίσης να ομαδοποιηθούν ανάλογα με τον εκδότη. Για παράδειγμα, οι τίτλοι που εκδίδει η γενική κυβέρνηση ονομάζονται συνήθως κρατικά χρεόγραφα.
- Δάνεια
Τα δάνεια είναι συμβάσεις μέσω των οποίων ένας πιστωτής παρέχει κεφάλαια σε έναν οφειλέτη, και ο οφειλέτης αναλαμβάνει την υποχρέωση να επιστρέψει το ποσό αυτό (μαζί με τους τόκους) εντός καθορισμένης χρονικής περιόδου.
- Μετοχές και μερίδια επενδυτικών ταμείων
Οι μετοχές και τα μερίδια επενδυτικών ταμείων είναι τίτλοι που εκδίδονται από μια οντότητα και αντιπροσωπεύουν ένα σύνολο δικαιωμάτων των επενδυτών επί του εκδότη.
Η πιο γνωστή μορφή μετοχικών τίτλων είναι οι μετοχές, οι οποίες συνήθως αντιπροσωπεύουν ένα τμήμα του μετοχικού κεφαλαίου μιας οντότητας. Οι μετοχές μπορεί να είναι εισηγμένες ή μη εισηγμένες.
Στην κατηγορία αυτή περιλαμβάνονται επίσης μερίδια ή μονάδες επενδυτικών ταμείων, δηλαδή τίτλοι που εκδίδονται από ένα επενδυτικό ταμείο και αντιπροσωπεύουν απαίτηση επί μέρους του ενεργητικού του ταμείου.
- Σχέδια ασφάλισης, συντάξεων και τυποποιημένων εγγυήσεων
Η κατηγορία αυτή περιλαμβάνει:
- Τεχνικά αποθέματα ασφάλισης κατά ζημιών: απαιτήσεις που έχουν οι κάτοχοι συμβολαίων ασφάλισης κατά ζημιών έναντι των επιχειρήσεων ασφάλισης κατά ζημιών, σε σχέση με μη δεδουλευμένα ασφάλιστρα και αποζημιώσεις που έχουν προκύψει.
- Δικαιώματα από ασφάλιση ζωής και συνταξιοδοτικές παροχές: Απαιτήσεις που έχουν οι κάτοχοι συμβολαίων ασφάλισης ζωής και οι δικαιούχοι συντάξεων έναντι των φορέων που παρέχουν προϊόντα ασφάλισης ζωής.
- Προβλέψεις για καταπτώσεις τυποποιημένων εγγυήσεων: Απαιτήσεις που έχουν οι κάτοχοι τέτοιων εγγυήσεων έναντι του φορέα που τις παρέχει.
Σημειώνεται πως οι ενδεχόμενες συνταξιοδοτικές απαιτήσεις που εμφανίζονται ως υποχρεώσεις της γενικής κυβέρνησης ή των υποτομέων της δεν καλύπτονται και δεν περιλαμβάνονται στην κατηγορία αυτή και δεν καταγράφονται ως χρηματοοικονομικά στοιχεία ενεργητικού των δικαιούχων.
- Χρηματοοικονομικά παράγωγα και μετοχικά δικαιώματα προαίρεσης που χορηγούνται σε μισθωτούς
Ένα χρηματοοικονομικό παράγωγο είναι χρηματοοικονομικό μέσο το οποίο εκδίδεται με βάση την αξία ενός άλλου περιουσιακού στοιχείου ή δείκτη, γνωστού ως υποκείμενο στοιχείο ή υποκείμενος δείκτης.
Το υποκείμενο μπορεί να είναι, για παράδειγμα, μετοχή, εμπόρευμα, επιτόκιο, συναλλαγματική ισοτιμία, ομόλογο κ.ά. Κατά συνέπεια, η αξία του παραγώγου εξαρτάται από την αξία του υποκείμενου στοιχείου.
Αυτό το είδος μέσου χρησιμοποιείται συνήθως για τη διαχείριση κινδύνων (π.χ. κίνδυνος αύξησης τιμών εμπορευμάτων ή επιτοκίων) ή ως μορφή κερδοσκοπίας.
- Λοιποί εισπρακτέοι/πληρωτέοι λογαριασμοί
Χρηματοοικονομικά στοιχεία ενεργητικού ή παθητικού που προκύπτουν όταν υπάρχει χρονική υστέρηση μεταξύ της οικονομικής συναλλαγής και της αντίστοιχης πληρωμής ή είσπραξης.
Για παράδειγμα, ένας προμηθευτής που πωλεί ένα προϊόν σε μια επιχείρηση και λαμβάνει την οφειλόμενη πληρωμή αργότερα, αποκτά μια απαίτηση (στην προκειμένη περίπτωση, μια εμπορική πίστωση) έναντι της επιχείρησης από τη στιγμή της πώλησης μέχρι την πραγματική πληρωμή.
Τα χρηματοοικονομικά στοιχεία ενεργητικού και παθητικού ταξινομούνται στην ίδια κατηγορία χρηματοοικονομικού μέσου;
Ναι. Ακολουθούν ορισμένα παραδείγματα:
- Όταν ένα ιδιώτης διενεργεί μια κατάθεση σε μια τράπεζα, η κατάθεση αυτή θεωρείται χρηματοοικονομικό στοιχείο ενεργητικού για τον ιδιώτη και υποχρέωση για την τράπεζα.
- Όταν μια επιχείρηση εκδίδει ομόλογα τα οποία αγοράζονται από επενδυτικά ταμεία άλλων χωρών, οι τίτλοι αυτοί θεωρούνται υποχρέωση της επιχείρησης που τους εξέδωσε και χρηματοοικονομικό στοιχείο ενεργητικού των ταμείων που τους απέκτησαν.
- Όταν μια τράπεζα χορηγεί δάνειο σε μια μονάδα που ανήκει στον τομέα της γενικής κυβέρνησης, το δάνειο καταγράφεται ως στοιχείο ενεργητικού της τράπεζας και ως υποχρέωση της μονάδας της γενικής κυβέρνησης.
Την μοναδική εξαίρεση αποτελεί ο νομισματικός χρυσός ο οποίος καταχωρείται μόνο ως χρηματοοικονομικό στοιχείο ενεργητικού.
