Στο προηγούμενο άρθρο αναδείχθηκε ότι η σύγχρονη προσέγγιση στη διαχείριση καταστροφών μετατοπίζεται από την αντίδραση μετά το γεγονός προς την πρόληψη πριν αυτό συμβεί. Πλέον, η εμπειρία ακόμα και σε τοπικό επίπεδο δείχνει ξεκάθαρα ότι το πραγματικό ζητούμενο δεν είναι μόνο η αντιμετώπιση μιας κρίσης, αλλά η μείωση των κινδύνων που την προκαλούν.
Η πρόκληση όμως δεν είναι θεωρητική. Είναι πρακτική. Το ερώτημα δεν είναι αν γνωρίζουμε τι πρέπει να γίνει, αλλά ποιος αναλαμβάνει την ευθύνη να το υλοποιήσει και να το συντηρήσει διαχρονικά.
Η αποτελεσματική Διαχείριση Κινδύνου Καταστροφών βασίζεται διεθνώς σε τέσσερις βασικούς πυλώνες: την πρόληψη, τον μετριασμό των επιπτώσεων, τη μεταφορά κινδύνου και την ετοιμότητα. Πρόκειται για ένα σύστημα που λειτουργεί μόνο όταν οι τέσσερις αυτές διαστάσεις εφαρμόζονται ταυτόχρονα και συντονισμένα.
Η πρόληψη αφορά κυρίως τις αποφάσεις που λαμβάνονται πριν ακόμη δημιουργηθεί ο κίνδυνος. Ο σωστός χωροταξικός σχεδιασμός, οι πολεοδομικοί κανονισμοί, η προστασία των φυσικών οικοσυστημάτων και η αποφυγή ανάπτυξης σε περιοχές υψηλής επικινδυνότητας μπορούν να περιορίσουν σημαντικά την έκθεση σε κινδύνους. Σε πολλές περιπτώσεις, οι μεγαλύτερες καταστροφές δεν προκύπτουν από την ένταση ενός φυσικού φαινομένου, αλλά από τις λανθασμένες επιλογές ανάπτυξης που προηγήθηκαν. Και στην Κύπρο έχουμε τέτοιες περιπτώσεις. Το μεγάλο ερώτημα είναι αν λήφθηκαν υπόψη σενάρια ακραίων καταστάσεων προτού δοθούν οι συγκεκριμένες άδειες; Υπάρχει πλάνο διαχείρισης; Σίγουρα δεν υπάρχει σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης (Early warning system) αλλά τουλάχιστον γίνονται σκέψεις για εφαρμογή του;
Ακόμη όμως και όταν ένας κίνδυνος δεν μπορεί να αποφευχθεί πλήρως, υπάρχουν τρόποι να περιοριστούν οι συνέπειές του. Εδώ εντάσσεται ο δεύτερος πυλώνας, ο μετριασμός. Ανθεκτικές αλλά και εναλλακτικές υποδομές, σύγχρονοι κανονισμοί δόμησης και επενδύσεις σε συστήματα προστασίας μπορούν να μειώσουν δραστικά το κόστος μιας κρίσης.
Σε αυτό το σημείο αναδεικνύεται μια καθοριστική παράμετρος, αυτή των κρίσιμων υποδομών. Πρόκειται για τα συστήματα χωρίς τα οποία μια κοινωνία δεν μπορεί να λειτουργήσει. Δηλαδή η ενέργεια, το νερό, οι τηλεπικοινωνίες, οι μεταφορές, τα νοσοκομεία και τα ψηφιακά δίκτυα τα οποία και αποτελούν τη βάση της καθημερινής οικονομικής και κοινωνικής δραστηριότητας.
Συγκεκριμένη ευθύνη υλοποίησης
Η προστασία αυτών των υποδομών δεν πρέπει να εμπίπτει στο γενικευμένο φάσμα της αφηρημένης συλλογικής ευθύνης. Για κάθε κρίσιμη υποδομή πρέπει να υπάρχει σαφής ανάθεση ευθύνης. Πρέπει να είναι ξεκάθαρο ποιος οργανισμός έχει την ευθύνη να εντοπίσει τους κινδύνους, να σχεδιάσει τα μέτρα προστασίας, να εξεύρει εναλλακτικές λύσεις για κρίσιμες υποδομές (ενέργεια, νερό, επικοινωνίες κτλ) και να διασφαλίσει την υλοποίησή τους. Χωρίς αυτή την κυριότητα, η ανθεκτικότητα παραμένει απλώς μια γενική επιδίωξη χωρίς πρακτικό αποτέλεσμα. Η πρόσφατη, για παράδειγμα, απόφαση να τεθούν όλες οι Υπηρεσίες που σχετίζονται με την αντιμετώπιση πυρκαγιών κάτω από το υπουργείο Εσωτερικών είναι μία κίνηση προς την ορθή κατεύθυνση. Απομένει να διαφανεί αν και πρακτικά θα γίνουν όλα όσα πρέπει ώστε τις επόμενες φορές να υπάρξει καλύτερη αντιμετώπιση.
Ο τρίτος πυλώνας της διαχείρισης κινδύνου αφορά τη μεταφορά κινδύνου. Ακόμη και με τον καλύτερο σχεδιασμό, ο κίνδυνος δεν μπορεί να εξαλειφθεί πλήρως. Οι οικονομικές του επιπτώσεις όμως, μπορούν να διανεμηθούν μέσω μηχανισμών όπως η ασφάλιση και η αντασφάλιση. Με αυτό τον τρόπο, οι οικονομικές απώλειες δεν μετατρέπονται σε δημοσιονομική κρίση ή σε πλήρη οικονομική καταστροφή για τα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις. Άλλωστε, κάποια στιγμή το κράτος -sic οι φορολογούμενοι- θα πρέπει να πάψουν να επιβαρύνονται το κόστος κάποιων που δεν ανέλαβαν τις ευθύνες τους. Τα πρόσφατα φορολογικά κίνητρα για ασφάλιση κατοικίας έναντι φυσικών κινδύνων είναι προς την ορθή κατεύθυνση αλλά απαιτούνται κι άλλες ενέργειες.
Σε πολλές ανεπτυγμένες οικονομίες, η ασφαλιστική αγορά λειτουργεί ως ένας κρίσιμος μηχανισμός απορρόφησης κραδασμών μετά από μεγάλες φυσικές καταστροφές. Με απλά λόγια, επιτρέπει στην οικονομία να ανακάμπτει γρηγορότερα.
Ο τέταρτος πυλώνας αφορά την ετοιμότητα. Όταν συμβεί ένα απρόοπτο γεγονός, η ταχύτητα αντίδρασης είναι συχνά καθοριστική. Σχέδια διαχείρισης κρίσεων, συντονισμός υπηρεσιών, συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης και ενημέρωση των πολιτών μπορούν να περιορίσουν σημαντικά τις επιπτώσεις.
Όλοι αυτοί οι μηχανισμοί έχουν όμως ένα κοινό χαρακτηριστικό: απαιτούν σαφή ευθύνη και συντονισμό. Δεν αρκεί να υπάρχει γνώση των κινδύνων. Χρειάζεται να υπάρχει και κάποιος που αναλαμβάνει την ευθύνη της διαχείρισής τους.
Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι κάθε ευρώ που επενδύεται στην πρόληψη και στη μείωση κινδύνου εξοικονομεί πολλαπλάσια ποσά σε μελλοντικές ζημιές. Παρ’ όλα αυτά, οι επενδύσεις στην πρόληψη παραμένουν συχνά περιορισμένες. Ο λόγος είναι απλός: τα οφέλη της πρόληψης γίνονται ορατά μόνο όταν μια κρίση δεν συμβαίνει (πχ μία πολεμική κρίση). Και ανάποδα, τα οφέλη της πρόληψης μπορούν να γίνουν ορατά μόνο αν δεν ληφθούν και δούμε τις ζημιές. Στην Κύπρο τα τελευταία χρόνια είχαμε αρκετές κρίσεις. Είναι καιρός να λειτουργήσουμε και προληπτικά.
Για χώρες όπως η Κύπρος, η συζήτηση αυτή αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Ως μικρή και ανοικτή οικονομία, η χώρα μας είναι ιδιαίτερα ευάλωτη σε εξωτερικούς και φυσικούς κινδύνους.
Η πραγματική πρόκληση επομένως δεν είναι μόνο η κατανόηση του προβλήματος. Είναι η ανάληψη ευθύνης για τη λύση του. Είναι αποτέλεσμα συγκεκριμένων αποφάσεων και συγκεκριμένων επενδύσεων.
Του Γιώργου Νικολαΐδη, Ιδρυτή και Διευθύνοντος Συμβούλου της Gan Direct
