Για δεκαετίες, στη χώρα μας οι καταστροφές αντιμετωπίζονταν κυρίως ως «φυσικά» γεγονότα. Ένας σεισμός, μια πλημμύρα, μια πυρκαγιά. Κάτι που συνέβη ξαφνικά και στο οποίο η κοινωνία και κυρίως η πολιτεία καλούνται να αντιδράσουν εκ των υστέρων. Γι’ αυτό και κυρίως κρίνονται από τα αντανακλαστικά τους μετά το συμβάν.
Όμως αυτή η προσέγγιση αλλάζει διεθνώς και δεν είναι τυχαίο. Σήμερα γίνεται όλο και πιο σαφές ότι, παρότι οι φυσικοί κίνδυνοι δεν μπορούν να αποφευχθούν, το μέγεθος της ζημιάς που προκαλούν συνδέεται άμεσα με τις επιλογές ανάπτυξης, τον σχεδιασμό των υποδομών και το επίπεδο προετοιμασίας μιας κοινωνίας. Με άλλα λόγια, έχει γίνει η παραδοχή ότι οι συνέπειες ενός γεγονότος, μιας φυσικής καταστροφής, είναι σε μεγάλο βαθμό και αναπτυξιακές.
Από την αντίδραση στην πρόληψη
Η σύγχρονη διεθνής πρακτική κάνει μια ξεκάθαρη διάκριση μεταξύ δύο όρων που συχνά συγχέονται. Πρόκειται για τη Μείωση Κινδύνου Καταστροφών (Disaster Risk Reduction – DRR) και τη Διαχείριση Κινδύνου Καταστροφών (Disaster Risk Management – DRM).
Ο όρος DRR αφορά τη στρατηγική στόχευση, την πρόβλεψη και τη μείωση των κινδύνων πριν αυτοί εκδηλωθούν. Ο όρος DRM αφορά την εφαρμογή. Δηλαδή τα συγκεκριμένα μέτρα, πολιτικές και μηχανισμούς που υλοποιούν αυτή τη στρατηγική στην πράξη.
Η μετάβαση από τη λογική της «αντίδρασης μετά το γεγονός» στη λογική της «πρόληψης πριν το γεγονός» αποτελεί μία από τις πιο σημαντικές εξελίξεις στη σύγχρονη διαχείριση κινδύνου. Και δεν είναι τυχαίο δεδομένου ότι το κόστος της πρόληψης είναι σχεδόν πάντα χαμηλότερο από το κόστος της αποκατάστασης. Βέβαια, για να είναι επιτυχής η πρόληψη, ιδιαίτερη σημασία πρέπει να δοθεί και στον σχεδιασμό (Success By Design). Δηλαδή, ο σχεδιασμός, η δημιουργία, και η λειτουργικότητα των μηχανισμών πρόληψης πρέπει να είναι τέτοια που να εγγυάται τη μέγιστη αποδοτικότητα εκ των προτέρων.
Οι απώλειες αυξάνονται
Παρά την πρόοδο σε επίπεδο τεχνογνωσίας, τα παγκόσμια οικονομικά κόστη από καταστροφές συνεχίζουν να αυξάνονται. Ο λόγος δεν είναι ότι οι φυσικοί κίνδυνοι γίνονται απαραίτητα πιο ισχυροί, αλλά επειδή αυξάνεται η έκθεση ανθρώπων και περιουσιακών στοιχείων σε αυτούς.
Όπως και διεθνώς, έτσι και στην Κύπρο, παράγοντες όπως η ταχεία αστικοποίηση και οικιστική ανάπτυξη, η περιβαλλοντική υποβάθμιση, η κλιματική μεταβλητότητα και σε ορισμένες περιπτώσεις οι κοινωνικοοικονομικές ανισότητες δημιουργούν συνθήκες μεγαλύτερης ευαλωτότητας. Όταν αυτές οι παράμετροι συνδυάζονται, ακόμη και ένα μέτριο φυσικό φαινόμενο μπορεί να εξελιχθεί σε σοβαρή κρίση. Η διεθνής εμπειρία αλλά και οι προβλέψεις των επιστημόνων, δείχνουν ξεκάθαρα ότι δεν μπορούμε να μειώσουμε τη συχνότητα των φυσικών φαινομένων. Μπορούμε όμως, και οφείλουμε, να μειώσουμε την έκθεση και το πόσο ευάλωτοι είμαστε σε αυτά τα φαινόμενα.
Η σύγχρονη προσέγγιση
Η αποτελεσματική διαχείριση κινδύνου βασίζεται σε ένα σύνολο αλληλοσυμπληρούμενων δράσεων.
Η πρόληψη είναι σημαντική δεδομένου ότι συντείνει στην αποφυγή δημιουργίας νέων κινδύνων μέσω σωστού χωροταξικού και πολεοδομικού σχεδιασμού. Ο μετριασμός έχει επίσης αξία καθώς συμβάλλει στον περιορισμό των επιπτώσεων μέσω ανθεκτικών υποδομών και κανονισμών δόμησης.
Η μεταφορά κινδύνου είναι επίσης σημαντική διότι ενεργοποιεί μηχανισμούς που επιτρέπουν τη διασπορά των οικονομικών επιπτώσεων, ενώ η ετοιμότητα ενισχύει την ικανότητα άμεσης ανταπόκρισης όταν συμβεί το απρόοπτο.
Είναι κρίσιμο να επισημάνουμε στοιχείο ότι οι δράσεις αυτές δεν λειτουργούν μεμονωμένα. Θα πρέπει συνεπώς να αποτελούν μέρος ενός ευρύτερου οικοσυστήματος ανθεκτικότητας που απαιτεί συνεργασία κράτους, αγοράς και κοινωνίας.
Έλλειψη κινήτρων
Παρά τη σαφή γνώση για το πώς μειώνεται ο κίνδυνος, σε πολλές περιπτώσεις οι επενδύσεις στην πρόληψη παραμένουν ανεπαρκείς και δυστυχώς αυτό ισχύει και στη χώρα μας. Ο λόγος είναι κυρίως συμπεριφορικός και οικονομικός. Τείνουμε, με απλά λόγια, να υποτιμούμε χαμηλής πιθανότητας αλλά υψηλού αντίκτυπου γεγονότα. Και έτσι συμβαίνει το παράδοξο, να επενδύουμε περισσότερο στην αποκατάσταση μετά την κρίση παρά στην αποφυγή της πριν συμβεί.
Ωστόσο, η συσσωρευμένη εμπειρία των τελευταίων δεκαετιών, τόσο σε επίπεδο δημόσιων πολιτικών όσο και σε επίπεδο αγορών που παρακολουθούν συστηματικά την εξέλιξη των κινδύνων, δείχνει ότι αυτή η προσέγγιση δεν είναι πλέον βιώσιμη.
Η σημασία της γνώσης κινδύνου
Θεμέλιο κάθε αποτελεσματικής στρατηγικής είναι η σωστή κατανόηση του κινδύνου. Χωρίς αξιόπιστα δεδομένα για κινδύνους, έκθεση και τρωτότητα, οι αποφάσεις πολιτικής, επενδύσεων και σχεδιασμού παραμένουν αποσπασματικές.
Γι’ αυτό διεθνώς δίνεται όλο και μεγαλύτερη έμφαση:
- στη συλλογή και ανάλυση δεδομένων κινδύνου
- στη χαρτογράφηση ευάλωτων περιοχών
- στην ενσωμάτωση του risk intelligence στον αναπτυξιακό σχεδιασμό
- στην ενημέρωση πολιτών και επιχειρήσεων
Η αξιοποίηση της γνώσης οδηγεί στην ανάληψη δράσης και η διαχείριση κινδύνου από τεχνικό ζήτημα πολιτικής προστασίας, μετατρέπεται σε πυλώνα βιώσιμης ανάπτυξης, δημοσιονομικής σταθερότητας και κοινωνικής συνοχής.
Ιδιαίτερα για μικρές και ανοικτές οικονομίες, η ανθεκτικότητα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Η ικανότητα πρόβλεψης, προετοιμασίας και ταχείας απορρόφησης κραδασμών μπορεί να καθορίσει την ταχύτητα ανάκαμψης μετά από ένα ακραίο γεγονός.
Ως εκ τούτου το μήνυμα είναι ξεκάθαρο και μας θέλει να διαχειριζόμαστε τους κινδύνους πριν μετατραπούν σε καταστροφές.
Στην Κύπρο, είμαστε ήδη πολύ πίσω από άλλες ανεπτυγμένες χώρες και χρειάζεται να κάνουμε άλματα στην αντιμετώπιση. Η πραγματική πρόκληση είναι η ενσωμάτωση της λογικής πρόληψης σε κάθε επίπεδο σχεδιασμού, από τις δημόσιες πολιτικές μέχρι τις επιχειρηματικές αποφάσεις και την καθημερινή συμπεριφορά. Ασχέτως αρχικού κόστους και θυσιών θα πρέπει να λειτουργούμε έχοντας κατά νου πως η ανθεκτικότητα δεν χτίζεται τη στιγμή της κρίσης. Χτίζεται πολύ πριν από την εκδήλωσή της.
*Ιδρυτής και Διευθύνων Σύμβουλος της Gan Direct.
