Η Ιρανική κρίση έχει διαφοροποιήσει, τουλάχιστον προσωρινά τις οικονομικές ισορροπίες σε περιφερειακό, εγχώριο και ευρύτερο διεθνές-ίσως και παγκόσμιο- επίπεδο. Η λέξη «προσωρινά» που χρησιμοποιείται εδώ, έχει κομβική σημασία γιατί οι επιδράσεις της Ιρανικής κρίσης σε βάθος χρόνου, αλλά και σημαντικότητας, αποτελούν άμεση συνάρτηση του χρόνου που θα διαρκέσει η αναμενόμενη οικονομική κρίση και οι διαστάσεις που θα πάρει.
Αρχίζοντας από την περιφερειακή και την διεθνή επίδραση, βλέπουμε ότι οι άμεσες παράμετροι που επηρεάζονται και επηρεάζουν την ανάλυση εστιάζονται στην:
Διακίνηση πρώτης ύλης ενέργειας, ιδιαίτερα στην διακίνηση αργού πετρελαίου όπως και του LNG του Κατάρ. Το 20% του συνολικού αργού πετρελαίου που διακινείται παγκόσμια, διέρχεται μέσω των στενών του Ορμούζ. Παρόλο που οι δυνάμεις των ΗΠΑ με στρατηγικό κτύπημα κατέστρεψαν το ναυτικό του Ιράν, με έμφαση στην καταστροφή σκαφών ναρκοθέτησης, ακριβώς για να εμποδίσουν μια ναρκοθέτηση των στενών που θα μπλόκαρε την διακίνηση δεξαμενόπλοιων, τα στενά παραμένουν (προσωρινά τουλάχιστον) κλειστά. Οι επιπτώσεις δεν είναι ιδιαίτερα σημαντικές στις δυτικές οικονομίες (οι οποίες εισάγουν ένα ποσοστό του 20%) λόγω της διακοπής των εισαγωγών από το Ιράν στα πλαίσια του εμπορικού εμπάργκο που ήδη υπήρχε, είναι όμως μεγαλύτερες στην Κίνα, η οποία πρόσφατα «έχασε» τον έλεγχο της προμήθειας πετρελαίου και από την Βενεζουέλα. Η καταστροφή υποδομών παραγωγής πετρελαίου στο ίδιο το Ιράν, πιθανόν να επιτείνει την επίδραση στην Κίνα (τουλάχιστον σε βαθύτερο χρονικό ορίζοντα) μέχρι να μπορέσει η Κινεζική οικονομία να αναπτύξει νέες πηγές και διόδους προμήθειας πετρελαίου. Παρ’ όλα αυτά το Πεκίνο τηρεί στάση αναμονής και ουσιαστικά δεν έχει παρέμβει καθόλου με οποιοδήποτε τρόπο μέχρι στιγμής.
Οι επιδράσεις αυτές εμφανίστηκαν από την αντίδραση των αγορών σχεδόν αμέσως με το άνοιγμα τους στο Τόκυο την Δευτέρα (πρώτη μέρα διαπραγμάτευσης μετά την εκδήλωση των πολεμικών επιχειρήσεων της κρίσης) όπου οι τιμές προμήθειας αργού από το Ντουπάι παρουσίασαν μεγαλύτερη αύξηση (+12%) σε σύγκριση με το Αμερικανικό μπρέντ (+9%). Επομένως, η αύξηση στις τιμές ενέργειας θα πρέπει να θεωρούνται (τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα) δεδομένες. Είναι όμως σημαντικό να λάβουμε υπόψη ότι πριν την έναρξη των πολεμικών επιχειρήσεων, για το 2026 οι τιμές του πετρελαίου αναμενόταν να διολισθήσουν σε χαμηλότερα επίπεδα λόγω του ότι η παραγωγή και προσφορά θα υπερέβαινε την ζήτηση η οποία έχει μειωθεί. Οι ΗΠΑ ως εξαγωγέας ενέργειας (εξάγουν περισσότερη ενέργεια από ότι εισάγουν) αναμένεται να έχουν θετική επίδραση στο εμπορικό τους ισοζύγιο, με πιθανό συνεπακόλουθο την ενίσχυση της ισοτιμίας του δολαρίου. Παρ’ όλα αυτά αναμένεται και στις ΗΠΑ, μια σχετική (πιο ήπια από τον υπόλοιπο κόσμο) αύξηση των τιμών και ιδιαίτερα των καυσίμων, με δημιουργία πληθωριστικών τάσεων.
Με βάση την θέση αυτή, αναμένεται να επηρεαστούν και οι υπόλοιπες δυτικές (και όχι μόνο) οικονομίες, με αύξηση του κόστους ενέργειας και ιδιαίτερα με αύξηση της τιμής των καυσίμων. Αν θεωρήσουμε ότι η ισοτιμία του δολαρίου θα παρουσιάσει ανοδικές τάσεις και με δεδομένο ότι η τιμολόγηση ενέργειας διεθνώς είναι σε δολάρια, η αρνητική επίδραση στις υπόλοιπες (πέραν των ΗΠΑ) χώρες, αναμένεται να είναι μεγαλύτερη.
Οι αυξήσεις στις τιμές ενέργειας θα έχουν, πέραν του άμεσου κόστους, και έμμεσο κόστος στους καταναλωτές, μέσω της αύξησης του κόστους παραγωγής αγαθών και υπηρεσιών, όπως και της αύξησης του κόστους λειτουργίας της εφοδιαστικής αλυσίδας. Κατά συνέπεια, θα παρατηρηθούν πληθωριστικές τάσεις. Η τρέχουσα χρονική περίοδος, ιδιαίτερα στην Ευρώπη, χαρακτηρίζεται από χαμηλό πληθωρισμό στην ευρωζώνη, που ευρίσκεται πολύ κοντά στον μεσοπρόθεσμο στόχο (πλησίον αλλά χαμηλότερο του 2% ετήσια), μετά την απορρόφηση των «δίδυμων» πληθωριστικών τάσεων που δημιουργήθηκαν αμέσως μετά την πανδημία του covid-19 και της Ουκρανικής κρίσης. Επομένως οι όποιες πληθωριστικές τάσεις δημιουργηθούν, αναμένεται να αντιμετωπιστούν με σχετική αποτελεσματικότητα, εφ’ όσο τα εργαλεία νομισματοπιστωτικής πολιτικής θεωρούνται ότι, αυτή την περίοδο, είναι «διαθέσιμα». Τονίζεται ότι οι αυξήσεις στον ενεργειακό τομέα δεν αναμένεται να είναι σε βαθμό δημιουργίας ενεργειακής κρίσης ή ενεργειακού σοκ (κρατώντας φυσικά μια σχετική επιφύλαξη ως συνάρτηση του αβέβαιου της χρονικής διάρκειας) θα έχουν όμως επίδραση στο κόστος καυσίμων, παραγωγής και διακίνησης αγαθών και υπηρεσιών.
Οι χρηματιστηριακές αγορές, που θεωρούνται καθρέφτης προεξόφλησης των αναμενόμενων οικονομικών επιπτώσεων, οι οποίες επηρεάστηκαν αρνητικά τις δύο πρώτες μέρες(Δευτέρα-Τρίτη) έχουν σταθεροποιηθεί στο μέσο της εβδομάδας (Τετάρτη), παρουσιάζοντας μικρή ανάκαμψη, με επιπρόσθετη ανάκαμψη (σε εξέλιξη κατά την συγγραφή του παρόντος κειμένου) στην συνέχεια. Οι δείκτες των Αμερικανικών αγορών έχουν επηρεαστεί λιγότερα από τους αντίστοιχους Ευρωπαϊκούς, παρ’ όλο που ακολούθησαν παράλληλη πορεία. Μέχρι το Μεσημέρι της Πέμπτης, οι δείκτες παρουσίαζαν, σε σύγκριση με το κλείσιμο της περασμένης Παρασκευής, μικρή γενική πτώση πλην του Nasdaq Composite που βρέθηκε στο +0,6% (S+P 500 -0,1%, Dow Jones Industrial Average -0,5%, STOXX Europe 600 -1,6% την Δευτέρα, -3,1% την Τρίτη, +1,4% την Τετάρτη (-2%- -3% κατά την εβδομάδα) FTSE-100 -1%, DAX -3,4%, CAC -2%- -3%. Ο δείκτης Nikkei στο Τόκυο στο -2%. Υπήρξε μια φυσιολογική αντίδραση των αγορών, λόγω της μεγαλύτερης εξάρτησης της Ευρώπης από τις χώρες του κόλπου και ιδιαίτερα από το LNG του Κατάρ. Αυτό φαίνεται και από την μεγαλύτερη αρνητική επίδραση στην Φραγκφούρτη με τον DAX στο -3,4% αντικατοπτρίζοντας την μεγαλύτερη ενεργειακή εξάρτηση της Γερμανικής βιομηχανίας.
Στις αγορές συναλλαγματικών ισοτιμιών βλέπουμε την (αναμενόμενη) αύξηση της ισοτιμίας του ελβετικού φράγκου, όπως και την ενίσχυση του δολαρίου (όπως αναλύθηκε και πιο πάνω) έναντι του Ευρώ και της Αγγλικής στερλίνας, με μικρότερη όμως ενίσχυση έναντι του Ιαπωνικού γεν. Γενικά η κίνηση των συναλλαγματικών ισοτιμιών υπήρξε η αναμενόμενη χωρίς όμως να υπάρξουν μεγάλες μεταβολές στις ισοτιμίες.
Ενδιαφέρον παρουσίασε η κίνηση της τιμής του χρυσού, η οποία ανέβηκε κατά 2% στα $5.400 την Δευτέρα (χωρίς να φτάσει το επίπεδο ρεκόρ των $5.595 της 29 Ιανουαρίου 2026), με διόρθωση όμως αμέσως τις δύο επόμενες μέρες, κατεβαίνοντας στα $1.156. Η διόρθωση υπήρξε το αποτέλεσμα της ενίσχυσης της συναλλαγματικής ισοτιμίας του δολαρίου σε συνάρτηση με την αύξηση στις αποδόσεις στην αγορά χρεογράφων.
Όσο αφορά την Κυπριακή οικονομία και τις επιπτώσεις σε αυτή, αρχικά θα πρέπει να εστιάσουμε στην τουριστική αγορά και στην στον τομέα της εμπορικής ναυτιλίας. Η επίδραση και στους δύο τομείς είναι συνάρτηση του χρόνου διάρκειας της κρίσης. Στον τουριστικό τομέα αναμένεται να υπάρξει αρνητική επίδραση στην περίοδο «ανοίγματος» της τουριστικής περιόδου, η οποία συνήθως συνδυάζεται με το «διάλειμμα διακοπών» του Πάσχα. Η επίδραση στην θερινή περίοδο, θα εξαρτηθεί άμεσα από το βάθος χρόνου της κρίσης. Ο ναυτιλιακός τομέας επίσης αναμένεται να επηρεαστεί, λόγω των επιδράσεων της κρίσης με τις ιδιαιτερότητες του τομέα. Αν η κρίση παραταθεί χρονικά, ίσως ο χρόνος ανάκαμψης να είναι μεγαλύτερος από τον τουριστικό τομέα.
Η μεγαλύτερη γενικότερη επίδραση αφορά την αναμενόμενη αύξηση των τιμών, τόσο στα καύσιμα και την ενέργεια, όσο και τις γενικότερες αυξήσεις πρώτιστα σε αγαθά, αλλά πιθανόν και σε υπηρεσίες. Οι αυξήσεις αυτές θα δημιουργήσουν πληθωριστικές τάσεις και πιέσεις, οι οποίες θα έχουν άμεση αρνητική επίδραση στα νοικοκυριά με την μείωση του διαθέσιμου εισοδήματος. Ως αποτέλεσμα θα πληγούν πολύ περισσότερο οι ευάλωτες ομάδες και ιδιαίτερα οι χαμηλόμισθοι και οι συνταξιούχοι. Γενικά αναμένεται μείωση στην εγχώρια ζήτηση με αρνητική επίδραση στο ΑΕΠ βασικό στοιχείο του οποίου αποτελεί η εγχώρια κατανάλωση.
Η μείωση του διαθέσιμου εισοδήματος, πιθανόν να έχει και ευρύτερες συνέπειες στην οικονομία, όπως η αδυναμία ανταπόκρισης στις δανειακές υποχρεώσεις με αποτέλεσμα την επιδείνωση της προσπάθειας μείωσης των κόκκινων δανείων. Παρ’ όλο που το βάθος των επιδράσεων αυτών είναι συνδεδεμένο με το αντίστοιχο βάθος χρόνου διάρκειας της κρίσης, οι εμπειρίες από προηγούμενες κρίσεις οδηγούν στο συμπέρασμα ότι οι αυξήσεις των τιμών θα βρεθούν άμεσα μπροστά μας. Σε αυτό το στάδιο, είναι εξαιρετικά σημαντική η παρέμβαση των αρχών και των θεσμών για παρακολούθηση ενεργειών υπερβολικών αυξήσεων (και αισχροκέρδειας). Λόγω του ότι η κρίση είναι εξωγενής και αποτέλεσμα πολεμικών συγκρούσεων οι οποίες έχουν άμεσα επηρεάσει την Κύπρο και την οικονομική δραστηριότητα, θα πρέπει να εξεταστεί με προσοχή η δυνατότητα κρατικής παρέμβασης στην αγορά για συγκράτηση των αρνητικών επιπτώσεων και ιδιαίτερα της χρησιμοποίησης των συνθηκών που διαμορφώθηκαν για την δημιουργία στρεβλώσεων.
*Οικονομολόγος – Πανεπιστήμιο Λευκωσίας
