Παρά τις σημαντικές της δυνατότητες, η κυπριακή γεωργία συμβάλλει άμεσα σήμερα μόλις κατά 1,8% στο ΑΕΠ και απασχολεί το 3,4% του εργατικού δυναμικού. Το υψηλό κόστος παραγωγής και ενέργειας, η περιορισμένη διαθέσιμη γη, η έλλειψη νερού και οι όλο και πιο υψηλές θερμοκρασίες σε συνδυασμό με τα ακραία καιρικά φαινόμενα συνθέτουν ένα πλαίσιο έντονων προκλήσεων στο οποίο ο Κύπριος γεωργός καλείται να ανταποκριθεί.
Σε αυτό το περιβάλλον, η τεχνολογία μπορεί να συμβάλει καταλυτικά συνδράμοντας στο έργο των αγροτών. Ο Δρ. Παναγιώτης Αγησιλάου, οικονομολόγος με ειδίκευση στα οικονομικά του ανταγωνισμού και Διευθύνων Σύμβουλος της Trojan Economics, μιλά στο InBusinessNews για τους τρόπους με τους οποίους τα αγροφωτοβολταϊκά μπορούν να βελτιώσουν την ποιότητα και την ποσότητα της παραγωγής, μειώνοντας παράλληλα το κόστος, αλλά και για τα οφέλη για την κυπριακή οικονομία, μέσα από την ενίσχυση της εγχώριας παραγωγής και τη μείωση της εξάρτησης από εισαγόμενα καύσιμα.
Τι είναι τα αγροφωτοβολταϊκά και γιατί έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την Κύπρο;
Τα αγροφωτοβολταϊκά αποτελούν έναν καινοτόμο τρόπο αξιοποίησης της γεωργικής γης, καθώς επιτρέπουν τη συνδυασμένη χρήση της ίδιας έκτασης τόσο για γεωργική παραγωγή όσο και για παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από τον ήλιο.
Αυτό έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την Κύπρο, για τρεις βασικούς λόγους. Καταρχάς, η διαθέσιμη γη στην Κύπρο είναι περιορισμένη. Με τα αγροφωτοβολταϊκά δεν χρειάζεται να επιλέξουμε ανάμεσα στη γεωργία και την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας. Μπορούμε να συνδυάσουμε τις δύο δραστηριότητες στην ίδια έκταση. Έτσι, αξιοποιούμε καλύτερα τη γη μας και αυξάνουμε την οικονομική της απόδοση.
Έπειτα, στην Κύπρο έχουμε έντονη ηλιοφάνεια και υψηλές θερμοκρασίες, ιδιαίτερα το καλοκαίρι. Τα αγροφωτοβολταϊκά, όταν είναι κατάλληλα σχεδιασμένα, μπορούν να προσφέρουν σκίαση που προστατεύει τις καλλιέργειες από τον υπερβολικό ήλιο και τη ζέστη. Μπορούν επίσης να μειώσουν τις ανάγκες τους σε νερό και, ανάλογα με την κατασκευή τους, να προσφέρουν προστασία από ακραία καιρικά φαινόμενα, όπως η χαλαζόπτωση.
Τρίτον, έχουμε υψηλό κόστος ηλεκτρικής ενέργειας, που επιβαρύνει σημαντικά τους γεωργούς, ιδιαίτερα όταν χρειάζονται ηλεκτρικές αντλίες για την άρδευση. Με τα αγροφωτοβολταϊκά μπορούν να παράγουν μέρος της ενέργειας που χρειάζονται και να μειώσουν το κόστος τους. Παράλληλα, εάν παράγουν περισσότερη ηλεκτρική ενέργεια από όση χρειάζονται και επιτρέπεται η πώλησή της, μπορούν να αποκτήσουν και μία πρόσθετη πηγή εισοδήματος.
Ποιο είναι το όφελος για τον ίδιο τον γεωργό;
Τα αγροφωτοβολταϊκά μπορούν να ωφελήσουν τους γεωργούς με δύο βασικούς τρόπους: αφενός, βελτιώνοντας την ποσότητα και την ποιότητα της γεωργικής παραγωγής και, αφετέρου μειώνοντας το κόστος της.
Σε επίπεδο γεωργικής παραγωγής, ένα σημαντικό όφελος είναι η καλύτερη προστασία των καλλιεργειών από τον έντονο ήλιο, τις υψηλές θερμοκρασίες που προκαλούν θερμικό στρες και ακραία καιρικά φαινόμενα.
Ανάλογα με τον τρόπο εγκατάστασής τους, τα αγροφωτοβολταϊκά μπορούν να προσφέρουν ωφέλιμη σκίαση και πρόσθετη προστασία στις καλλιέργειες. Στην πράξη, αυτό μπορεί να σημαίνει λιγότερες ζημιές, καλύτερη ποιότητα προϊόντων και μεγαλύτερη παραγωγή. Παράλληλα, η καλύτερη προστασία από τις καιρικές συνθήκες μπορεί να περιορίσει τις διακυμάνσεις στην παραγωγή και να προσφέρει στον γεωργό κάτι εξίσου σημαντικό: μεγαλύτερη σταθερότητα στο εισόδημά του.
Σε επίπεδο κόστους, τα οφέλη είναι επίσης σημαντικά. Καταρχάς, η μερική σκίαση μπορεί να μειώσει τις ανάγκες των καλλιεργειών σε νερό. Αυτό συνεπάγεται λιγότερο νερό για άρδευση και μικρότερο κόστος για τον γεωργό.
Έπειτα, οι γεωργοί μπορούν να χρησιμοποιούν την ηλεκτρική ενέργεια που παράγουν για να καλύπτουν μέρος των αναγκών τους, όπως για την άρδευση, την ψύξη και τη λειτουργία γεωργικού εξοπλισμού. Παράλληλα, εάν παράγουν περισσότερη ηλεκτρική ενέργεια από όση χρειάζονται και επιτρέπεται η πώλησή της, μπορούν να αποκτήσουν και ένα πρόσθετο εισόδημα. Συνεπώς, τα αγροφωτοβολταϊκά μπορούν να βοηθήσουν τον γεωργό να έχει καλύτερη και πιο σταθερή παραγωγή, με χαμηλότερο κόστος και μεγαλύτερη ασφάλεια στο εισόδημά του.
Μπορούν τα αγροφωτοβολταϊκά να ενισχύσουν την ανταγωνιστικότητα της κυπριακής γεωργίας;
Ναι, θεωρώ ότι τα αγροφωτοβολταϊκά μπορούν να συμβάλουν σημαντικά στην ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας της κυπριακής γεωργίας. Και αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για έναν τομέα που εδώ και χρόνια παρουσιάζει τάσεις συρρίκνωσης.
Ο Κύπριος γεωργός αντιμετωπίζει αρκετές δυσκολίες. Έχει υψηλό κόστος παραγωγής και ενέργειας, περιορισμένη διαθέσιμη γη, έλλειψη νερού, υψηλές θερμοκρασίες και ακραία καιρικά φαινόμενα. Όλα αυτά τον θέτουν σε μειονεκτική θέση έναντι των παραγωγών άλλων χωρών, που συχνά διαθέτουν μεγαλύτερες γεωργικές εκμεταλλεύσεις και ευνοϊκότερες συνθήκες παραγωγής.
Τα αγροφωτοβολταϊκά μπορούν να βοηθήσουν στην αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων. Όπως ανέφερα προηγουμένως, μπορούν να συμβάλουν σε καλύτερης ποιότητας παραγωγή, με μεγαλύτερη σταθερότητα και χαμηλότερο κόστος. Επιπλέον, η διπλή αξιοποίηση της ίδιας έκτασης μπορεί να αυξήσει την οικονομική απόδοση της γεωργικής γης, κάτι ιδιαίτερα σημαντικό για μια μικρή χώρα όπως η Κύπρος. Με αυτόν τον τρόπο, οι γεωργοί μπορούν να ενισχύσουν το εισόδημά τους και να προσφέρουν τα προϊόντα τους με πιο ανταγωνιστικούς όρους, στηρίζοντας έτσι την κυπριακή γεωργία συνολικά.
Τι μπορεί να κερδίσει ο καταναλωτής και συνολικά η κυπριακή οικονομία;
Ο καταναλωτής μπορεί να ωφεληθεί με τρεις βασικούς τρόπους: γεωργικά προϊόντα καλύτερης ποιότητας, μεγαλύτερη σταθερότητα στην προσφορά και πιο προσιτές τιμές. Τα αγροφωτοβολταϊκά μπορούν να βοηθήσουν τους γεωργούς να βελτιώσουν την ποιότητα και την ποσότητα της παραγωγής τους και να μειώσουν το κόστος, οδηγώντας, έτσι, σε πιο ανταγωνιστικές τιμές για τους καταναλωτές. Παράλληλα, όταν η γεωργική παραγωγή είναι πιο σταθερή, μειώνεται ο κίνδυνος ελλείψεων στην αγορά και απότομων αυξήσεων των τιμών.
Για την κυπριακή οικονομία, τα οφέλη είναι επίσης σημαντικά. Η μεγαλύτερη παραγωγή καθαρής ενέργειας ενδέχεται να μειώσει την εξάρτησή μας από εισαγόμενα καύσιμα και την έκθεσή μας στις διακυμάνσεις των διεθνών τιμών της ενέργειας. Παράλληλα, μπορεί να ενισχύσει την εγχώρια γεωργική παραγωγή και να συμβάλει στην πράσινη μετάβαση της χώρας. Με λίγα λόγια, μπορούμε να έχουμε καλύτερα και πιο προσιτά γεωργικά προϊόντα, περισσότερη καθαρή ενέργεια και μια πιο ανταγωνιστική και βιώσιμη οικονομία.
Τι προβλέπει σήμερα η νομοθεσία για τα αγροφωτοβολταϊκά και τι άλλαξε το 2026;
Καταρχάς να αναφέρω ότι το βασικό νομοθετικό πλαίσιο στην Κύπρο είναι ο περί Προώθησης και Ενθάρρυνσης της Χρήσης των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας Νόμος (Ν. 107(Ι)/2022). Ο εν λόγω νόμος επιτρέπει, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, στους γεωργούς να εγκαθιστούν φωτοβολταϊκά για να καλύπτουν τις ενεργειακές τους ανάγκες, κυρίως για την άρδευση των καλλιεργειών τους. Υπάρχει επίσης, υπό προϋποθέσεις, η δυνατότητα πώλησης της πλεονάζουσας ηλεκτρικής ενέργειας.
Τι άλλαξε όμως το 2026; Τον περασμένο Μάρτιο, η Βουλή ψήφισε τροποποίηση του νόμου, με την οποία απαγορεύτηκε η εγκατάσταση έργων ανανεώσιμης ενέργειας για εμπορικούς σκοπούς σε συγκεκριμένες κατηγορίες γεωργικής γης. Για παράδειγμα, σε εύφορη ή αρδευόμενη γη, σε περιοχές αναδασμού και σε προστατευόμενες περιοχές.
Ο σκοπός ήταν να προστατευτεί η γεωργική γη, ώστε να μη μετατρέπονται πολύτιμες καλλιεργήσιμες εκτάσεις σε φωτοβολταϊκά πάρκα. Η αλλαγή αυτή προκάλεσε αντιδράσεις. Τον Απρίλιο, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας ανέπεμψε τον νόμο στη Βουλή, εκφράζοντας ενστάσεις για τη συνταγματικότητά του, τους περιορισμούς που επιβάλλει και τη συμβατότητά του με την ευρωπαϊκή πολιτική για την καθαρή ενέργεια. Ωστόσο, στις 23 Απριλίου η Βουλή επέμεινε στην απόφασή της και ο τροποποιητικός νόμος (Ν. 114(Ι)/2026) τέθηκε σε ισχύ τον Μάιο.
Κατά την άποψή μου, η προστασία της γεωργικής γης είναι ασφαλώς ένας πολύ σημαντικός στόχος. Πρέπει όμως να ξεχωρίσουμε τα αγροφωτοβολταϊκά από τα συμβατικά φωτοβολταϊκά πάρκα. Στην περίπτωση των αγροφωτοβολταϊκών, η γη μπορεί να συνεχίσει να καλλιεργείται και ταυτόχρονα να παράγεται ηλεκτρική ενέργεια. Επομένως, οι δύο δραστηριότητες δεν είναι απαραίτητα αντικρουόμενες, αλλά μπορούν να συνυπάρχουν. Γι’ αυτό θεωρώ ότι η νομοθεσία θα πρέπει να κάνει αυτή τη διάκριση, ώστε να προστατεύουμε τη γεωργική γη χωρίς να αποκλείουμε επενδύσεις που μπορούν να την κάνουν πιο παραγωγική και οικονομικά αποδοτική.
Τι θα έπρεπε λοιπόν να αλλάξει; Χρειάζονται κίνητρα και πιο στοχευμένη ρύθμιση;
Κατά την άποψή μου, χρειάζεται μια νέα πρωτοβουλία από την κυβέρνηση και τη Βουλή, ώστε να επανεξεταστούν οι περιορισμοί που θεσπίστηκαν πρόσφατα.
Η προστασία της γεωργικής γης είναι ασφαλώς σημαντική. Όμως, μια γενική απαγόρευση μπορεί να αποκλείει ακόμη και ευεργετικές επενδύσεις που επιτρέπουν τη συνέχιση της καλλιέργειας και παράλληλα προσφέρουν οικονομικά και περιβαλλοντικά οφέλη.
Άλλωστε, η ευρωπαϊκή πολιτική για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας, μέσω της Οδηγίας RED III, κινείται προς την κατεύθυνση της διευκόλυνσης των επενδύσεων και της απλούστευσης των αδειοδοτήσεων. Μια οιωνοί γενική απαγόρευση, όπως αυτή που θεσπίστηκε πρόσφατα, φαίνεται να κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση.
Χρειάζεται, λοιπόν, να υπάρξει μια καλύτερη ισορροπία ανάμεσα στην προστασία της γεωργικής γης και την ανάπτυξη της καθαρής ενέργειας. Οι δύο αυτοί στόχοι μπορούν, κατά την άποψή μου, να συνυπάρχουν.
Άρα, αντί να αποκλείουμε εξαρχής τέτοιες επενδύσεις, μπορούμε να θέσουμε σαφείς προϋποθέσεις και να εφαρμόζουμε αυστηρούς ελέγχους, ώστε να διασφαλίζουμε ότι η γεωργική παραγωγή συνεχίζεται πραγματικά και δεν αντικαθίσταται από την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας.
Με απλά λόγια, πρέπει να προστατεύουμε τη γεωργική γη, χωρίς να εμποδίζουμε επενδύσεις που μπορούν να στηρίξουν τον Κύπριο γεωργό και να συμβάλουν στην πράσινη μετάβαση της χώρας.
