Η διαδικασία ελευθεροποίησης της αγοράς ηλεκτρισμού στην Κύπρο άρχισε εδώ και χρόνια, χωρίς όμως να έχει ακόμη ολοκληρωθεί η μετάβαση σε συνθήκες πραγματικού ανταγωνισμού. Η καθυστέρηση αυτή έχει κόστος. Η Κύπρος εξακολουθεί να έχει από τις υψηλότερες τιμές ηλεκτρικής ενέργειας στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Οι συνέπειες αποτυπώνονται άμεσα στους λογαριασμούς ηλεκτρικού ρεύματος. Για τα νοικοκυριά, αυτό σημαίνει μικρότερο διαθέσιμο εισόδημα. Για τις επιχειρήσεις, υψηλότερο λειτουργικό κόστος, χαμηλότερη ανταγωνιστικότητα και μικρότερη δυνατότητα για επενδύσεις και ανάπτυξη.
Η κουλτούρα του μονοπωλίου
Η καθυστέρηση στη μετάβαση σε συνθήκες πραγματικού ανταγωνισμού δεν μπορεί να αποδοθεί μονοσήμαντα σε έναν παράγοντα. Συνδέεται με ρυθμιστικές εκκρεμότητες, τεχνικές υποδομές, θεσμικές αγκυλώσεις και καθυστερήσεις στην εφαρμογή αποφάσεων. Υπάρχει, ωστόσο, και μία πρόσθετη παράμετρος που αποδεικνύεται συχνά καθοριστική: η στάση του παραδοσιακού παρόχου στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας απέναντι στη μετάβαση από το μονοπώλιο στον ανταγωνισμό.
Η στάση αυτή επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από το περιβάλλον μέσα στο οποίο έχει λειτουργήσει μια επιχείρηση που επί δεκαετίες δραστηριοποιούνταν σε καθεστώς προστασίας από τον ανταγωνισμό. Ένας πάροχος με μακρά παρουσία σε συνθήκες μονοπωλίου διαμορφώνει σταδιακά μια συγκεκριμένη κουλτούρα, η οποία επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται την αγορά, τον ρόλο του μέσα σε αυτήν και τη σχέση του με τους πελάτες, τους ανταγωνιστές, τη ρυθμιστική αρχή και το κράτος. Αυτό δεν αποτελεί κατ’ ανάγκη ζήτημα ικανοτήτων του προσωπικού, αλλά σε μεγάλο βαθμό φυσικό αποτέλεσμα των συνθηκών μέσα στις οποίες η επιχείρηση έχει μάθει να λειτουργεί.
Το μάθημα από τις τηλεπικοινωνίες
Η εμπειρία από το άνοιγμα της αγοράς τηλεπικοινωνιών στην Κύπρο δείχνει πόσο σημαντικό ρόλο μπορεί να διαδραματίσει η κουλτούρα μιας επιχείρησης στη μετάβαση από το μονοπώλιο στον ανταγωνισμό.
Η ΑΤΗΚ, έχοντας λειτουργήσει επί δεκαετίες χωρίς ανταγωνισμό, κλήθηκε σταδιακά να προσαρμοστεί σε ένα νέο περιβάλλον, με την είσοδο νέων παρόχων και διαφορετικούς κανόνες λειτουργίας της αγοράς.
Η προσαρμογή σε αυτό το νέο περιβάλλον δεν ήταν πάντοτε ομαλή. Ιδιαίτερα στα πρώτα στάδια της ελευθεροποίησης της αγοράς, η στάση της ΑΤΗΚ ήταν περισσότερο αμυντική απέναντι στον ανταγωνισμό, γεγονός που οδήγησε σε χρόνια εντάσεων, καταγγελιών, ερευνών και ρυθμιστικών παρεμβάσεων.
Η εξέλιξη που ακολούθησε είναι εξίσου διδακτική. Σήμερα, η ΑΤΗΚ παραμένει ένας ισχυρός οργανισμός σε μια ανοικτή και ανταγωνιστική αγορά. Η αλλαγή δεν προήλθε από το προσωπικό ή την τεχνογνωσία, αλλά από το περιβάλλον και τα κίνητρα που διαμόρφωσε ο ανταγωνισμός.
Αυτό είναι και το ουσιώδες δίδαγμα. Ο ανταγωνισμός δεν αποδυναμώνει κατ’ ανάγκη τον παραδοσιακό πάροχο. Αντιθέτως, μπορεί να λειτουργήσει ως κίνητρο για προσαρμογή και εκσυγχρονισμό και να τον οδηγήσει να επαναπροσδιορίσει τον ρόλο του στο νέο ανταγωνιστικό περιβάλλον.
Γιατί η αγορά ηλεκτρισμού είναι διαφορετική
Η αναλογία, βεβαίως, δεν είναι απόλυτη. Το άνοιγμα της αγοράς των τηλεπικοινωνιών στον ανταγωνισμό συνέπεσε με σημαντική διεύρυνση της ίδιας της αγοράς, μέσα από την ανάπτυξη της κινητής τηλεφωνίας, του διαδικτύου και μιας σειράς νέων υπηρεσιών. Καθώς η συνολική αγορά μεγάλωνε, η ΑΤΗΚ μπορούσε να αυξάνει τα έσοδά της, ακόμη και αν το μερίδιο αγοράς της μειωνόταν λόγω της εισόδου νέων ανταγωνιστών.
Η περίπτωση της ΑΗΚ είναι διαφορετική και σαφώς πιο σύνθετη. Σε αντίθεση με τις τηλεπικοινωνίες, η αγορά ηλεκτρικής ενέργειας δεν διευρύνεται με τον ίδιο τρόπο μέσα από τη δημιουργία νέων υπηρεσιών.
Παράλληλα, η ΑΗΚ καλείται να προσαρμόσει ένα παραγωγικό μοντέλο που εξακολουθεί να βασίζεται σε μεγάλο βαθμό σε συμβατικές μονάδες, σε ένα ηλεκτρικό σύστημα που μεταβάλλεται, με μεγαλύτερες διακυμάνσεις και αυξανόμενη διείσδυση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.
Το κόστος της καθυστέρησης
Οι διαφορές αυτές, ωστόσο, δεν αναιρούν το βασικό δίδαγμα. Το καθιστούν ακόμη πιο σημαντικό. Όσο μεγαλύτερες είναι οι απαιτήσεις της προσαρμογής, τόσο μεγαλύτερη είναι η σημασία της έγκαιρης δράσης και τόσο υψηλότερο είναι το κόστος που συνεπάγεται η καθυστέρηση.
Η διεθνής εμπειρία επιβεβαιώνει ακριβώς αυτό το συμπέρασμα. Όταν ένας παραδοσιακός πάροχος προσαρμόζεται έγκαιρα στις νέες συνθήκες, μπορεί να αξιοποιήσει τα πλεονεκτήματά του και να διατηρήσει ισχυρό ρόλο σε μια ανταγωνιστική αγορά.
Όταν, αντίθετα, επιχειρεί να διατηρήσει προνόμια του παρελθόντος ή να επιβραδύνει την ανάπτυξη του ανταγωνισμού, κινδυνεύει να χάσει την πρωτοβουλία των κινήσεων και να βρεθεί αντιμέτωπος με ρυθμιστικές παρεμβάσεις, υποθέσεις ανταγωνισμού, πρόστιμα και μέτρα πολύ πιο επώδυνα από εκείνα που θα απαιτούσε μια έγκαιρη προσαρμογή.
Η κρίσιμη επιλογή της ΑΗΚ
Αυτό είναι και το δίλημμα που καλείται σήμερα να αντιμετωπίσει η ΑΗΚ. Διαθέτει την τεχνογνωσία και το έμπειρο προσωπικό που απαιτούνται για να προσαρμοστεί στις νέες συνθήκες. Το κρίσιμο, επομένως, είναι πώς θα επιλέξει να αξιοποιήσει αυτές τις δυνατότητες.
Θα προσαρμοστεί έγκαιρα και θα πρωταγωνιστήσει στη μετάβαση σε μια ανταγωνιστική αγορά ή, με τη συμπεριφορά της, θα παρεμποδίσει την ανάπτυξη του ανταγωνισμού, λειτουργώντας ως τροχοπέδη;
Η επιλογή ανήκει στην ΑΗΚ, αλλά οι συνέπειες είναι πολύ ευρύτερες. Το άνοιγμα της αγοράς μπορεί να καθυστερήσει, αλλά δύσκολα ανατρέπεται. Το πραγματικό ερώτημα είναι ποιον ρόλο θα επιλέξει να διαδραματίσει η ΑΗΚ σε αυτή τη μετάβαση και πόσο θα κοστίσει στην οικονομία κάθε περαιτέρω καθυστέρηση.
*Ο Δρ. Παναγιώτης Αγησιλάου είναι οικονομολόγος με ειδίκευση στα οικονομικά του ανταγωνισμού και Διευθύνων Σύμβουλος της Trojan Economics, της μοναδικής εταιρείας στην Κύπρο που παρέχει εξειδικευμένη οικονομική ανάλυση και συμβουλευτικές υπηρεσίες σε θέματα ανταγωνισμού, συγκεντρώσεων επιχειρήσεων, κρατικών ενισχύσεων, ρύθμισης αγορών και εμπορικών διαφορών. Κατέχει διδακτορικό τίτλο και δύο μεταπτυχιακούς τίτλους στα Οικονομικά από κορυφαία βρετανικά πανεπιστήμια, ενώ έχει αναγνωριστεί από το Lexology Index (πρώην Who’s Who Legal) ως ένας από τους σημαντικότερους οικονομολόγους παγκοσμίως σε θέματα ανταγωνισμού.
