Από τη Στοά στην Πύλη
Κατά τον τρίτο αιώνα π.Χ. ο Κύπριος φιλόσοφος Ζήνων ο Κιτιέας ίδρυσε τη Στωική Σχολή στην Ποικίλη Στοά της αρχαίας Αθήνας, θέτοντας τα θεμέλια του στωικισμού. Στον πυρήνα της διδασκαλίας του ανέδειξε μια αρχή πολύτιμη για τη χρηματοοικονομική παιδεία: τη σύνεση.
Η χρηματοοικονομική παιδεία είναι πρωτίστως άσκηση σύνεσης. Η πρόσβαση στη χρηματοοικονομική πληροφορία αποτελεί αναγκαία, όχι όμως ικανή, συνθήκη για τη λήψη ορθών αποφάσεων. Η γνώση των επιτοκίων, του πληθωρισμού ή της διασποράς των επενδύσεων έχει περιορισμένη πρακτική αξία όταν δεν συνοδεύεται από κρίση, αυτοπειθαρχία, και επίγνωση των συνεπειών της κάθε επιλογής.
Μια περιδιάβαση στην ψηφιακή Πύλη moneypedia.cy καταδεικνύει πώς ο φιλοσοφικός στοχασμός του Ζήνωνα διαχέεται στις σύγχρονες αρχές της χρηματοοικονομικής παιδείας.
Πρόσφατα άρχισε η λειτουργία της ψηφιακής Πύλης χρηματοοικονομικής παιδείας της Κύπρου. Αυτό συνιστά ακόμη ένα σημαντικό βήμα στην υλοποίηση της Εθνικής Στρατηγικής, όπως αυτή έχει διαμορφωθεί από την Κυπριακή Επιτροπή Χρηματοοικονομικού Αλφαβητισμού και Παιδείας (ΚΕΧΑΠ).
Για πρώτη φορά, οι πολίτες έχουν στη διάθεσή τους έναν ολοκληρωμένο ψηφιακό χώρο με πληροφορίες και εργαλεία, σχεδιασμένο με τέτοιο τρόπο ώστε να ενισχυθεί η ικανότητά τους στη λήψη οικονομικών αποφάσεων. Το σύγχρονο περιβάλλον διέπεται από αυξημένη αβεβαιότητα, την ύπαρξη σύνθετων χρηματοοικονομικών προϊόντων, και από την άμεση ψηφιακή πρόσβαση στις αγορές. Ως εκ τούτου, η ποιότητα των αποφάσεων των πολιτών επηρεάζει όχι μόνο την ευημερία των νοικοκυριών, αλλά και την ανθεκτικότητα της οικονομίας.
Η κατάκτηση της αυτάρκειας, η επικράτηση της λογικής σκέψης έναντι του παρορμητισμού, η θωράκιση απέναντι στο άγνωστο, είναι εργαλεία τα οποία παρέχει η διδασκαλία του Ζήνωνα. Η σωστή αξιοποίησή τους συμβάλλει στην ανάπτυξη της οικονομικής ευημερίας.
Αυτάρκεια
Σύμφωνα με τους στωικούς, η αυτάρκεια δεν συνεπάγεται την απόρριψη των υλικών αγαθών, αλλά τον περιορισμό της υπερβολικής εξάρτησης από αυτά. Ο Ζήνων αναφέρεται στους αυτάρκεις ως ελεύθερους.
Στις μέρες μας, αυτό εφαρμόζεται με την πραγματοποίηση δαπανών οι οποίες να είναι συμβατές με τις πραγματικές δυνατότητες, την υπεύθυνη διαχείριση του χρέους, τη συστηματική αποταμίευση, και τη διατήρηση επαρκών χρηματοοικονομικών αποθεμάτων κάθε νοικοκυριού. Η αυτάρκεια ενισχύει την ανθεκτικότητα του νοικοκυριού απέναντι στους οικονομικούς κλυδωνισμούς, χωρίς να θέτει σε κίνδυνο τις βασικές του ανάγκες και τις μελλοντικές του επιλογές.
Στο ίδιο πνεύμα, ο Adam Smith, πατέρας της οικονομικής επιστήμης, προειδοποιεί πολλάκις πως η επιδίωξη αχρείαστου πλούτου απομακρύνει τον άνθρωπο από την πραγματική ευδαιμονία. Χαρακτηριστική είναι η φράση στο βιβλίο του Θεωρία των Ηθικών Συναισθημάτων. “How many people ruin themselves by laying out money on trinkets of frivolous utility”?
Επικράτηση της λογικής σκέψης
Μια ακόμη αρχή που όρισε ο Ζήνων είναι η επικράτηση της ορθής κρίσης και της λογικής έναντι της παρόρμησης.
Η αρχή αυτή έχει βαρύνουσα σημασία στις σημερινές χρηματοοικονομικές αποφάσεις. Μια αγορά, ένας δανεισμός ή μια επένδυση δεν πρέπει να αποτελούν προϊόν ενθουσιασμού, παρότρυνσης ή κοινωνικής πίεσης. Σε μια εποχή όπου οι επενδυτικές ευκαιρίες εμφανίζονται σε δευτερόλεπτα στην οθόνη μας, η πειθαρχημένη σκέψη συνιστά κρίσιμη οικονομική δεξιότητα. Πριν από τη λήψη οποιασδήποτε απόφασης, η ικανότητα παύσης, ανάλυσης και ακριβούς στάθμισης του μεγέθους του κινδύνου αποτελεί θεμελιώδη στρατηγική επιβίωσης στις αγορές. Η αποτυχία μιας απόφασης δεν είναι πάντοτε αποτέλεσμα έλλειψης πληροφόρησης, αλλά δύναται να οφείλεται στην απουσία απόστασης από την παρόρμηση της στιγμής.
Στις χρηματοοικονομικές αγορές παρατηρείται συχνά το φαινόμενο μιας απότομης ανόδου της ζήτησης ενός επενδυτικού προϊόντος- και κατ’ επέκταση της τιμής ως αποτέλεσμα μιας είδησης ή μιας φήμης, χωρίς ωστόσο η τιμή να ανταποκρίνεται στην πραγματική αξία της επένδυσης.
Ο Επίκτητος αναφέρει ότι η πρώτη εντύπωση δεν πρέπει να μετατρέπεται αμέσως σε κρίση και δράση. Η συνετή αντίδραση είναι μια μικρή παύση, κάτι το οποίο τεκμηριώνει τη στωική επιφύλαξη απέναντι στις εντυπώσεις.
Πλήρως ευθυγραμμισμένες με την αναγκαιότητα της ορθολογικής προσέγγισης έναντι των παρορμητικών αντιδράσεων, βρίσκονται και οι τοποθετήσεις κορυφαίων μορφών της σύγχρονης οικονομικής σκέψης, όπως οι Warren Buffett και Richard Thaler. Κατά τον Warren Buffett, η σημαντικότερη αρετή για έναν επενδυτή είναι η ψυχραιμία και η αυτοκυριαρχία, όχι η ευφυία. Αντίστοιχα, ο Richard Thaler, αναγνωρίζει ότι τα συναισθήματα, οι παρορμήσεις και η περιορισμένη αυτοσυγκράτηση θολώνουν τη λογική. Συνεπώς εισηγείται δομές και συστήματα προς ενίσχυση της χρηματοοικονομικής προστασίας.
Διαχείριση της έκθεσης στην αβεβαιότητα
Η στωική διάκριση ανάμεσα στα «ἐφ’ ἡμῖν» (όσα εξαρτώνται από εμάς) και στα «οὐκ ἐφ’ ἡμῖν» (όσα δεν εξαρτώνται από εμάς) συνιστά ένα εξαιρετικά χρήσιμο εργαλείο για τη διαχείριση της χρηματοοικονομικής αβεβαιότητας.
Η διεθνής πορεία των τιμών και οι παγκόσμιες κρίσεις αποτελούν εξωγενείς μεταβλητές. Ωστόσο η έκθεση στους σχετικούς κινδύνους μπορεί να περιοριστεί σημαντικά. Η εφαρμογή ορθολογικής στρατηγικής αποτελεί το κλειδί. Πρακτικά αυτό επιτυγχάνεται μέσα από την αποφυγή της υπερβολικής μόχλευσης, τον περιορισμό της συγκέντρωσης και, κυρίως, τη διατήρηση επαρκών περιθωρίων ασφαλείας. Η εκμηδένιση της αβεβαιότητας είναι αδύνατη, είναι όμως εφικτή η θωράκισή μας απέναντι στις πιέσεις της.
Η Kristalina Georgieva, επικεφαλής του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, προειδοποιεί “get your house in order”. Η εν λόγω δήλωση δεν είναι τίποτε άλλο από την προτροπή θωράκισης έναντι της διευρυμένης αβεβαιότητας. Η προστασία του ατόμου μετατοπίζεται στην οχύρωση της μακροοικονομίας. Η θεμελιώδης αρχή παραμένει αναλλοίωτη.
Από την Πύλη στη Στοά
Τελούμε υπό το καθεστώς υπερπληροφόρησης. Το ζητούμενο είναι η μετεξέλιξη της πληροφορίας σε γνώση, της γνώσης σε κριτική σκέψη, και της κρίσης σε ορθολογιστικές αποφάσεις. Με αυτό ως δεδομένο, ο χρηματοοικονομικός εγγραμματισμός δεν πρέπει να θεωρείται ως μια περιφερειακή εκπαιδευτική δράση, αλλά ως δομικός πυλώνας κοινωνικής και οικονομικής ανθεκτικότητας.
Από τη αρχαία Στοά του Ζήνωνα έως τη σημερινή ψηφιακή εποχή, ο οικονομικός κόσμος (νομίσματα, αγορές, μέσα πληρωμών, χρηματοοικονομικά εργαλεία) έχει μεταμορφωθεί ριζικά. Εκείνο όμως που παρέμεινε αναλλοίωτο στον χρόνο είναι η πανανθρώπινη πρόκληση της συνετής διαχείρισης των επιθυμιών, με δεδομένη την αβεβαιότητα και την ύπαρξη περιορισμένων πόρων.
Εδώ ακριβώς έγκειται η σημαντικότητα της χρηματοοικονομικής παιδείας: να αποτελέσει το όχημα για την οικονομική ανθεκτικότητα και θωράκιση του ατόμου, του νοικοκυριού και, κατ’ επέκταση, ολόκληρης της κοινωνίας.
Η Κύπρος δεν έχει ανάγκη απλώς από πολίτες με περισσότερες χρηματοοικονομικές γνώσεις, αλλά από προσωπικότητες ικανές να λαμβάνουν ορθές αποφάσεις σε συνθήκες αβεβαιότητας. Σήμερα, όλο και περισσότερα εκπαιδευτικά συστήματα στην Ευρώπη, στρέφονται προς την υιοθέτηση δομημένων προγραμμάτων χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης. Ο σχεδιασμός του Υπουργείου Παιδείας, Αθλητισμού και Νεολαίας προς την κατεύθυνση αυτή, ανταποκρίνεται στην πραγματική ανάγκη της σύγχρονης κοινωνίας.
Οι αρχές που διατύπωσε ο Ζήνων δεν αφορούσαν ειδικά την οικονομική ζωή. Συγκροτούσαν μια ευρύτερη φιλοσοφία για την αρετή τη λογική, την αυτοκυριαρχία και την υπευθυνότητα. Σήμερα, είκοσι τρεις αιώνες μετά, ο Ζήνων παραμένει πολύτιμος οδηγός της νηφάλιας σκέψης και της συνετής επιλογής, αρχών που βρίσκονται στο επίκεντρο της υπεύθυνης χρηματοοικονομικής συμπεριφοράς.
Σχετικά αποσπάσματα από moneypedia.cy.
Σύνεση. «Ο έλεγχος των χρημάτων μας δεν σημαίνει ότι ελέγχουμε κάθε ευρώ με υπερβολική αυστηρότητα. Σημαίνει ότι γνωρίζουμε τις δυνατότητές μας και αποφασίζουμε συνειδητά που θέλουμε να κατευθύνουμε τους πόρους μας.» Χρηματοοικονομικός Σχεδιασμός & Προϋπολογισμός.
Αυτάρκεια. «Η υπεύθυνη διαχείριση του χρέους … (οδηγεί) σε αποφάσεις που προστατεύουν τη μακροπρόθεσμη χρηματοοικονομική σταθερότητα.» - Πώς να διαχειριζόμαστε το χρέος μας με υπευθυνότητα.
«Αποταμίευση σημαίνει ότι επενδύουμε στο μελλοντικό μας εαυτό… αποκτώντας μεγαλύτερη ανεξαρτησία και μεγαλύτερη χρηματοοικονομική ασφάλεια. Η οικονομική μας ευημερία δεν εξαρτάται μόνο από το πόσα κερδίζουμε αλλά και από τις συνήθειες που δημιουργούμε.» - Τι είναι η αποταμίευση και γιατί είναι σημαντική.
Κυριαρχία της λογικής σκέψης. «Οι περισσότερες παρορμητικές αγορές δεν γίνονται επειδή πραγματικά χρειαζόμαστε κάτι. Γίνονται επειδή το βλέπουμε εκείνη τη στιγμή ή επειδή θέλουμε να νιώσουμε καλύτερα….κανόνας των 24 ωρών….περιμένουμε μια ώρα…» Παρορμητικές αγορές. Χρηματοοικονομικός Σχεδιασμός & Προϋπολογισμός.
Διαχείριση της έκθεσης στην αβεβαιότητα. «Γι’ αυτό δημιουργούμε ένα Ταμείο Έκτακτης Ανάγκης». - Δημιουργώντας ένα Χρηματοοικονομικό Δείκτη Ασφάλειας για Απρόβλεπτα Έξοδα.
Πρόσωπα της στωικής παράδοσης (που αναφέρονται στο κείμενο)
Επίκτητος (περ. 50-135 μ.Χ.). Έλληνας στωικός φιλόσοφος ο οποίος γεννήθηκε δούλος. Σπούδασε φιλοσοφία στη Ρώμη και ίδρυσε φιλοσοφική σχολή στην Ήπειρο.
Cicero (Κικέρων) (106-43 π.Χ.). Ρωμαίος ρήτορας, πολιτικός, φιλόσοφος. Μεταξύ άλλων, παρουσίασε και ανέλυσε στα λατινικά τις θέσεις των ηγετικών ελληνιστικών σχολών.
Marcus Aurelius (Μάρκος Αυρήλιος) (121-180 μ.Χ.). Ρωμαίος Αυτοκράτορας και ένας από τους σημαντικότερους φιλοσόφους της στωικής φιλοσοφίας.
Ενδεικτικές πηγές και βιβλιογραφία
Ιωσηφίδης, Ι., Ζήνων ο Κιτιεύς, Στωική φιλοσοφία, λογική, φυσική, ηθική, πολιτεία (2024)
Κούρφαλη, Χ., Η Στωική τέχνη του βίου (2013)
Μιχαηλίδης, Κ., Αρχαία Κυπριακή Γραμματεία, 5 Φιλοσοφία, Ζήνων ο Κιτιεύς (1999)
ΟΟΣΑ/Κεντρική Τράπεζα της Κύπρου, Financial Literacy in Cyprus (2025)
Eurofi, Retail participation in EU capital markets, Nicosia (2026)
Kaiser, T. & Lusardi A., Financial Literacy and Financial Education: An Overview NBER Working Paper (2024)
Karani, N. & Saravanan, D., Stoic Economics: A Theoretical Examination of a Shift in Consumer Philosophy towards Stoicism, Journal of Economics, Finance and Accounting Studies (2024) moneypedia.cy.
*Διοικητής Κεντρικής Τράπεζας της Κύπρου.
