Η συζήτηση γύρω από τις ηλεκτρικές διασυνδέσεις επικεντρώνεται, συνήθως, στην ενεργειακή ασφάλεια και στην πράσινη μετάβαση. Ωστόσο, η οικονομική τους σημασία υπερβαίνει τους στόχους αυτούς. Οι διασυνδέσεις δεν αποτελούν απλώς υποδομές μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας, αλλά επηρεάζουν τον τρόπο λειτουργίας της αγοράς ηλεκτρισμού, τη διαθεσιμότητα πόρων, τα κίνητρα των συμμετεχόντων και τις συνθήκες ανταγωνισμού.
Η οικονομική θεωρία αντιμετωπίζει τις αγορές ως μηχανισμούς κατανομής σπάνιων πόρων. Στην αγορά ηλεκτρισμού, οι πόροι αυτοί δεν περιορίζονται στην παραγωγική ικανότητα, αλλά περιλαμβάνουν την ευελιξία, τις εφεδρείες και τις υπηρεσίες εξισορρόπησης. Υπό συνθήκες ανταγωνισμού, οι τιμές μεταφέρουν πληροφορίες για τη σπανιότητα των πόρων και δημιουργούν κίνητρα για παραγωγή, κατανάλωση και επενδύσεις. Όταν όμως οι πόροι είναι περιορισμένοι και οι εναλλακτικές επιλογές μειωμένες, η αγορά ενδέχεται να μην λειτουργεί αποτελεσματικά, με αποτέλεσμα οι διαθέσιμοι πόροι να μην κατανέμονται και μην αξιοποιούνται με τον βέλτιστο τρόπο.
Ηλεκτρικά απομονωμένοι
Η κυπριακή αγορά ηλεκτρισμού παρουσιάζει μια ιδιαιτερότητα που τη διαφοροποιεί από σχεδόν όλες τις υπόλοιπες αγορές της Ευρωπαϊκής Ένωσης: παραμένει ηλεκτρικά απομονωμένη. Η παραγωγή, οι εφεδρείες και οι υπηρεσίες που απαιτούνται για την ασφαλή λειτουργία του συστήματος προέρχονται αποκλειστικά από πόρους εντός της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Με οικονομικούς όρους, πρόκειται για αγορά που λειτουργεί μέσα σε κλειστό σύστημα περιορισμένων πόρων. Η πρόσβαση σε πρόσθετη παραγωγική ικανότητα, εφεδρείες ή υπηρεσίες ευελιξίας από γειτονικές αγορές είναι ουσιαστικά ανύπαρκτη. Επομένως, σημαντικό μέρος των υπηρεσιών που απαιτούνται για τη σταθερότητα του συστήματος εξακολουθεί να παρέχεται από μονάδες που ελέγχονται, κατά κύριο λόγο, από τον δεσπόζοντα καθετοποιημένο συμμετέχοντα της αγοράς. Αυτό αντανακλά τους δομικούς περιορισμούς μιας μικρής και απομονωμένης αγοράς.
Η σημασία αυτού του περιορισμού εντείνεται καθώς η Κύπρος κινείται προς ενεργειακό μοντέλο με μεγαλύτερη συμμετοχή ανανεώσιμων πηγών ενέργειας (ΑΠΕ). Η αυξανόμενη διείσδυσή τους δημιουργεί μεγαλύτερες ανάγκες ευελιξίας και εξισορρόπησης. Οι υπηρεσίες αυτές δεν αποτελούν απλώς τεχνική αναγκαιότητα, αλλά κρίσιμους οικονομικούς πόρους, η σπανιότητα και η αξία των οποίων αυξάνεται όσο εντείνονται οι ανάγκες του συστήματος.
Σε αυτό το σημείο αναδεικνύεται η ευρύτερη σημασία των ηλεκτρικών διασυνδέσεων. Οι εν λόγω διασυνδέσεις διευρύνουν το σύνολο των διαθέσιμων πόρων στους οποίους μπορεί να έχει πρόσβαση μια αγορά. Επιτρέπουν την αξιοποίηση πρόσθετης παραγωγικής ικανότητας, εφεδρειών και υπηρεσιών ευελιξίας που διαφορετικά δεν θα ήταν διαθέσιμες. Έτσι περιορίζουν τις επιπτώσεις της γεωγραφικής απομόνωσης, ενισχύουν τη ρευστότητα της αγοράς και αυξάνουν τις επιλογές τόσο των συμμετεχόντων όσο και των διαχειριστών του συστήματος.
Ανταγωνισμός και επενδύσεις
Η πρόσβαση σε ευρύτερο φάσμα πόρων επηρεάζει άμεσα και τη λειτουργία του ανταγωνισμού. Όταν η αγορά αποκτά περισσότερες επιλογές, οι τιμές διαμορφώνονται υπό ισχυρότερες ανταγωνιστικές πιέσεις. Παράλληλα, η ενεργειακή μετάβαση απαιτεί επενδύσεις σε ΑΠΕ, αποθήκευση και τεχνολογίες ευελιξίας. Για να υλοποιηθούν οι επενδύσεις αυτές, απαιτούνται σαφή οικονομικά σήματα, επαρκή κίνητρα και περιβάλλον που επιτρέπει αποτελεσματική αξιοποίηση των διαθέσιμων πόρων.
Οι διασυνδέσεις δεν αποτελούν ούτε πανάκεια ούτε υποκαθιστούν την ανάγκη για αποθήκευση ή άλλες επενδύσεις σε ευελιξία. Η αποτελεσματική λειτουργία της αγοράς εξακολουθεί να εξαρτάται από τον σχεδιασμό των κανόνων, τα οικονομικά κίνητρα και την αποτελεσματικότητα του ρυθμιστικού πλαισίου. Ωστόσο, για μια μικρή και απομονωμένη αγορά όπως η κυπριακή, αποτελούν υποδομές οικονομικής ολοκλήρωσης που διευρύνουν τα όρια της αγοράς, αυξάνουν τη διαθεσιμότητα κρίσιμων πόρων και δημιουργούν προϋποθέσεις για αποτελεσματικότερο ανταγωνισμό.
Η συζήτηση, επομένως, δεν αφορά μόνο την ενεργειακή ασφάλεια ή την πράσινη μετάβαση. Αφορά ένα ουσιώδες οικονομικό ερώτημα: πώς μια μικρή οικονομία μπορεί να αποκτήσει περισσότερους πόρους, ευρύτερο φάσμα επιλογών και αποτελεσματικότερα κίνητρα, ώστε η αγορά ηλεκτρισμού να λειτουργεί προς όφελος των καταναλωτών, των επενδύσεων και της οικονομίας συνολικά.
*Ο Δρ. Παναγιώτης Αγησιλάου είναι οικονομολόγος με ειδίκευση στα οικονομικά του ανταγωνισμού και Διευθύνων Σύμβουλος της Trojan Economics, της μοναδικής εταιρείας στην Κύπρο που παρέχει εξειδικευμένη οικονομική ανάλυση και συμβουλευτικές υπηρεσίες σε θέματα ανταγωνισμού, συγκεντρώσεων επιχειρήσεων, κρατικών ενισχύσεων, ρύθμισης αγορών και εμπορικών διαφορών. Κατέχει διδακτορικό τίτλο και δύο μεταπτυχιακούς τίτλους στα Οικονομικά από κορυφαία βρετανικά πανεπιστήμια, ενώ έχει αναγνωριστεί από το Lexology Index (πρώην Who’s Who Legal) ως ένας από τους σημαντικότερους οικονομολόγους παγκοσμίως σε θέματα ανταγωνισμού.
