Η ενέργεια είναι από τα πιο σύνθετα ζητήματα της εποχής μας. Δεν αφορά μόνο την παραγωγή και την κατανάλωση. Συνδέεται ταυτόχρονα με την ασφάλεια εφοδιασμού, το κόστος για τα νοικοκυριά, τις επενδύσεις σε υποδομές, τις κλιματικές δεσμεύσεις και τη γεωπολιτική σταθερότητα.
Γι’ αυτό κάθε συζήτηση για την ενεργειακή πολιτική μοιάζει να τραβά προς πολλές κατευθύνσεις ταυτόχρονα. Άλλοι βλέπουν τον λογαριασμό στο τέλος του μήνα. Άλλοι εστιάζουν στις νέες μονάδες παραγωγής. Άλλοι ανησυχούν για τις εκπομπές και άλλοι για τη στρατηγική αυτονομία. Η πολυπλοκότητα δεν είναι λεπτομέρεια. Είναι ο πυρήνας του προβλήματος.
Στην περίπτωση της Κύπρου, η πολυπλοκότητα αυτή γίνεται ακόμη μεγαλύτερη. Η χώρα είναι νησιωτικό σύστημα χωρίς, προς το παρών, διασυνδέσεις. Βασίζεται σε πολύ υψηλό βαθμό σε εισαγόμενα καύσιμα, έχει δεσμεύσεις για αποανθρακοποίηση και την ίδια στιγμή διεξάγεται συζήτηση για αξιοποίηση υδρογονανθράκων στην Ανατολική Μεσόγειο.
Παρ’ όλα αυτά η Κύπρος δεν έχει χαράξει μέχρι σήμερα μια πραγματικά ολοκληρωμένη και μακροπρόθεσμη ενεργειακή στρατηγική που να απαντά σε ένα θεμελιώδες ερώτημα: Ποιος θα πάρει τις αποφάσεις που θα δεσμεύσουν το ενεργειακό σύστημα για τις επόμενες δεκαετίες και με ποια λογική θα το κάνει;
Φανταστείτε ένα τρίγωνο όπου στο κέντρο του βρίσκεται η ενέργεια. Είναι το αγαθό που κρατά ζεστά τα σπίτια μας, κινεί την οικονομία και σε μεγάλο βαθμό καθορίζει ποιος θα έχει ισχύ στον κόσμο του αύριο. Στις τρεις κορυφές του τριγώνου βρίσκονται τρεις διαφορετικές δυνάμεις. Καθεμία τραβά προς τα δικά της συμφέροντα.
Ο στόχος μιας σοβαρής ενεργειακής στρατηγικής είναι απλός στη διατύπωση αλλά εξαιρετικά δύσκολος στην πράξη. Οι πλευρές του τριγώνου πρέπει να μένουν όσο γίνεται πιο ίσες. Όταν μια κορυφή ενισχύεται υπερβολικά, το σύστημα παύει να υπηρετεί τους πολίτες και μετατρέπεται σε εργαλείο στενών συμφερόντων.
Για να γίνει ορατή η πολυπλοκότητα της ενεργειακής στρατηγικής, αρκεί να δούμε τρία διαφορετικά τρίγωνα ως αναλυτικό χάρτη. Κάθε ένα φωτίζει μια διαφορετική πλευρά του ίδιου ζητήματος. Όλα μαζί δείχνουν γιατί η ενέργεια παραμένει από τα πιο δύσκολα πεδία ισορροπίας στην πολιτική.
Οι ίδιες εντάσεις εμφανίζονται ξανά και ξανά στις ενεργειακές κρίσεις της τελευταίας δεκαετίας, από τη μείωση των εκπομπών μέχρι το κόστος για τα ευάλωτα νοικοκυριά. Όμως, για να κατανοηθεί πραγματικά το πρόβλημα, τα τρία τρίγωνα πρέπει να ιδωθούν ως ένα ενιαίο πλαίσιο. Έτσι φαίνεται ότι η ενεργειακή στρατηγική είναι μια σύνθετη άσκηση ισορροπίας, όπου τρεις διαφορετικές γλώσσες περιγράφουν τελικά το ίδιο πρόβλημα.
Το πρώτο είναι το τρίγωνο της εξουσίας. Στις κορυφές του βρίσκονται οι καταναλωτές, οι πολιτικοί και οι επενδυτές. Πρόκειται για τρεις φορείς με ριζικά διαφορετικές προτεραιότητες και με εντελώς διαφορετικούς χρονικούς ορίζοντες. Ο καταναλωτής κοιτάζει τον λογαριασμό ρεύματος στο τέλος του μήνα. Ο πολιτικός κοιτάζει τις επόμενες εκλογές. Ταυτόχρονα γνωρίζει ότι υπάρχουν κλιματικές δεσμεύσεις για το 2030 και το 2050. Ο επενδυτής κοιτάζει την απόδοση του κεφαλαίου στα επόμενα είκοσι χρόνια. Αξιολογεί αν το ρυθμιστικό περιβάλλον θα παραμείνει σταθερό.
Όταν οι τρεις αυτοί φορείς δεν βρίσκονται σε ισορροπία, τα αποτελέσματα είναι οδυνηρά. Στην ευρωπαϊκή αγορά ενέργειας έχουν καταγραφεί περιπτώσεις όπου μεγάλες ενεργειακές εταιρείες εκμεταλλεύτηκαν την έλλειψη πραγματικού ανταγωνισμού. Διατήρησαν υψηλές τιμές και επιβάρυναν τους καταναλωτές. Σε άλλες χώρες, λαϊκιστικές κυβερνήσεις πάγωσαν τα τιμολόγια. Οι καταναλωτές ανακουφίστηκαν προσωρινά. Οι επενδυτές όμως εξουθενώθηκαν και η υποεπένδυση σε κρίσιμες υποδομές έγινε μόνιμο πρόβλημα. Αυτά τα φαινόμενα εξηγούν γιατί η Ευρωπαϊκή Ένωση δημιούργησε ένα συνεκτικό σύστημα εποπτείας των αγορών ενέργειας, με οργανισμούς όπως ο ACER και με κανονιστικά πλαίσια όπως το REMIT. Ο στόχος είναι να προστατευθεί η ενέργεια ως αγαθό προσβάσιμο σε όλους, με αξιόπιστη παροχή και δίκαιη τιμή.
Το δεύτερο τρίγωνο κινείται σε διαφορετικό επίπεδο ανάλυσης. Δεν ρωτά ποιος αποφασίζει. Ρωτά για ποιαν αξία αποφασίζουμε. Στις κορυφές του βρίσκονται η Οικονομία, η Κοινωνία και το Περιβάλλον. Μαζί συνθέτουν το τρίγωνο της αειφόρου ανάπτυξης. Είναι η γλώσσα του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, των Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης και της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας. Το ζητούμενο είναι σαφές. Χρειαζόμαστε ενεργειακή πολιτική που να είναι οικονομικά αποδοτική, κοινωνικά δίκαιη και περιβαλλοντικά βιώσιμη.
Η διατύπωση φαίνεται απλή. Η πράξη όμως είναι δύσκολη. Η εμπειρία των τελευταίων ετών έχει αναδείξει μια επίμονη ένταση. Επιθετικές πολιτικές απανθρακοποίησης, όταν δεν σχεδιάζονται προσεκτικά, μπορούν να αυξήσουν το κόστος ενέργειας για τα χαμηλότερα εισοδήματα. Η λεγόμενη πράσινη ανισότητα δεν αποτελεί θεωρητική υπόθεση. Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, η αύξηση των τιμών ηλεκτρισμού λόγω της ενσωμάτωσης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας επιβάρυνε δυσανάλογα τα ευάλωτα νοικοκυριά. Αυτό συνέβη κάθε φορά που δεν υπήρξαν στοχευμένα μέτρα προστασίας.
Από την άλλη πλευρά, η προστασία της βιομηχανικής ανταγωνιστικότητας δεν μπορεί να γίνεται μόνιμη δικαιολογία για επιβράδυνση της απανθρακοποίησης. Όταν συμβαίνει κάτι τέτοιο, το κλιματικό κόστος μεταφέρεται στις επόμενες γενιές. Οι επόμενες γενιές δεν έχουν φωνή στις σημερινές αποφάσεις. Η φαινομενική ανάσα στο κόστος ενέργειας για το παρόν μετατρέπεται σε πολλαπλάσιο κόστος στο μέλλον.
Το τρίτο τρίγωνο είναι το εργαλείο όσων παίρνουν τεχνικές αποφάσεις. Εδώ συναντώνται οι μηχανικοί, οι αναλυτές αγορών και τα ρυθμιστικά σώματα. Σε αυτό το πλαίσιο τίθενται ερωτήματα όπως τα εξής. Πόσες μονάδες φυσικού αερίου πρέπει να κλείσουν και σε ποιο χρονικό ορίζοντα; Πού και πότε πρέπει να κατασκευαστεί μια νέα ηλεκτρική διασύνδεση; Πώς πρέπει να διαμορφωθεί η τιμολόγηση της ηλεκτρικής ενέργειας; Στις κορυφές αυτού του τριγώνου βρίσκονται η Αξιοπιστία, το Κόστος και οι Εκπομπές. Πρόκειται για το γνωστό Ενεργειακό Τρίλημμα, το οποίο έχει αναδείξει το World Energy Council. Είναι ίσως το πιο ευρέως αναγνωρισμένο πλαίσιο αξιολόγησης ενεργειακών συστημάτων διεθνώς.
Η βαθύτερη αντίφαση σε αυτό το τρίγωνο έχει κυρίως τεχνική φύση. Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας μειώνουν τις εκπομπές. Την ίδια στιγμή η αιολική και η ηλιακή ενέργεια έχουν διακοπτόμενο χαρακτήρα. Δεν παράγουν όταν δεν υπάρχει άνεμος ή ήλιος. Αυτό δημιουργεί κινδύνους για την αξιοπιστία του δικτύου. Η απάντηση είναι η επένδυση σε έξυπνα δίκτυα, σε εφεδρικές μονάδες και σε συστήματα αποθήκευσης ενέργειας. Όλες αυτές οι λύσεις όμως αυξάνουν το συνολικό κόστος. Έτσι γίνεται φανερή η δυναμική του τριγώνου. Η βελτίωση μιας πλευράς δημιουργεί πίεση στις άλλες δύο.
Έχουμε λοιπόν τρία τρίγωνα και τρεις γλώσσες, αλλά ένα κοινό πρόβλημα. Εδώ βρίσκεται η πραγματική πολυπλοκότητα. Τα τρία επίπεδα ανάλυσης δεν είναι ανεξάρτητα μεταξύ τους. Κάθε απόφαση στο ένα επίπεδο επηρεάζει άμεσα τα άλλα δύο. Αυτό δεν είναι αφηρημένη θεωρία. Φαίνεται σε κάθε κρίση τιμών, σε κάθε σύγκρουση γύρω από έργα ανανεώσιμων πηγών, σε κάθε εθνικό σχέδιο για την κλιματική μετάβαση που προκαλεί πολιτική ένταση.
Από την ανάλυση προκύπτει ότι οι κορυφές των τριών τριγώνων αντιστοιχούν μεταξύ τους με εντυπωσιακή ακρίβεια. Αυτό γίνεται σαφές όταν σκεφτούμε τη σύμπτυξη των τριών πλαισίων της ενεργειακής στρατηγικής.
Μπορούμε να φανταστούμε ένα ενιαίο τρίγωνο με κορυφές την Ασφάλεια Ενέργειας, τη Δικαιοσύνη και τη Βιωσιμότητα. Δεν πρόκειται για απλή σχηματοποίηση. Κάθε κορυφή συμπυκνώνει ταυτόχρονα τρεις διαφορετικές γλώσσες ανάλυσης. Εδώ βρίσκεται ο λόγος που οι αποφάσεις ενεργειακής πολιτικής είναι τόσο δύσκολες και τόσο συχνά παρεξηγημένες στη δημόσια συζήτηση.
Όταν ανακοινώνονται αυξήσεις στις τιμές ηλεκτρισμού ή καυσίμων, η δημόσια συζήτηση συνήθως εστιάζει μόνο στο κόστος. Στο παρασκήνιο όμως υπάρχουν πολλές άλλες διαστάσεις. Μερικές αυξήσεις συνδέονται με επενδύσεις σε δίκτυα που ενισχύουν την αξιοπιστία. Άλλες συμβάλλουν στη χρηματοδότηση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και στη μείωση των εκπομπών. Παράλληλα λαμβάνονται αποφάσεις για τον τρόπο με τον οποίο κατανέμεται το βάρος μεταξύ διαφορετικών εισοδηματικών ομάδων. Αν η δημόσια συζήτηση περιοριστεί μόνο στο σύνθημα της ακριβής ενέργειας, η αυθόρμητη λύση θα είναι το πάγωμα των τιμολογίων. Η κίνηση αυτή μπορεί να προσφέρει πρόσκαιρη ανακούφιση.
Την ίδια στιγμή όμως μπορεί να επιδεινώσει σιωπηλά όλα τα υπόλοιπα προβλήματα. Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και στην πλευρά των επενδυτών. Ένας επενδυτής που σχεδιάζει μονάδα φυσικού αερίου και αξιολογεί μόνο την απόδοση του κεφαλαίου, χωρίς να συνυπολογίσει τη μελλοντική τιμολόγηση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα, κάνει λανθασμένο επιχειρηματικό σχεδιασμό. Η πραγματικότητα θα τον διαψεύσει αργά ή γρήγορα.
Η κεντρική θέση της ενέργειας σε αυτό το ενιαίο τρίγωνο δεν είναι τυχαία. Η ενέργεια δεν είναι ένα απλό προϊόν. Είναι η βάση πάνω στην οποία στηρίζονται όλα τα άλλα αγαθά και υπηρεσίες. Χωρίς αξιόπιστη και προσιτή ενέργεια δεν λειτουργούν νοσοκομεία και σχολεία. Η παραγωγή τροφίμων, η βιομηχανία και οι ψηφιακές υπηρεσίες βρίσκονται σε κίνδυνο. Αυτή η πραγματικότητα καθιστά την ενέργεια μοναδική. Οι αδυναμίες στη διακυβέρνησή της δεν είναι απλώς οικονομικά ζητήματα. Είναι ταυτόχρονα κοινωνικά και πολιτικά προβλήματα.
Η ευρωπαϊκή εμπειρία των τελευταίων χρόνων, από την κρίση φυσικού αερίου του 2022 μέχρι τη δυσκολία επίτευξης των κλιματικών στόχων του 2030, δείχνει κάτι πολύ σαφές. Όταν το τρίγωνο χάνει την ισορροπία του, το κόστος είναι πολύ υψηλό. Αυτό το κόστος δεν το πληρώνουν πρώτα οι επενδυτές ή οι πολιτικοί. Το πληρώνουν πρώτα οι καταναλωτές.
Μια σοβαρή απάντηση στο ερώτημα «Ποιος χαράζει ενεργειακή στρατηγική για την Κύπρο;» πρέπει να είναι ξεκάθαρη. Η στρατηγική χρειάζεται να σχεδιάζεται από ανεξάρτητους εμπειρογνώμονες στην ενέργεια. Αυτοί οι άνθρωποι πρέπει να διαθέτουν τεχνική επάρκεια και θεσμική μνήμη. Δεν μπορούν να αντικαθίστανται από περιστασιακές πολιτικές ισορροπίες και ευκαιριακές συμμαχίες. Η Κύπρος έχει ανάγκη από μια ολοκληρωμένη, μακροπρόθεσμη και βιώσιμη ενεργειακή στρατηγική. Σήμερα ένα τέτοιο συνεκτικό πλαίσιο λείπει. Πρέπει να βασιστεί σε επιστημονικά τεκμηριωμένες, διακομματικές συμφωνίες και όχι σε αποσπασματικές αποφάσεις κάθε κυβερνητικού κύκλου.
Σε πρακτικό επίπεδο αυτό σημαίνει μια διαδικασία σχεδιασμού με ηγεσία από ομάδα ειδικών. Αυτή η ομάδα πρέπει να μπορεί να βλέπει ταυτόχρονα και τα τρία τρίγωνα. Ποιος αποφασίζει και με ποιο θεσμικό πλαίσιο. Ποια αξία υπηρετεί το σύστημα και πώς ισορροπεί ανάμεσα σε οικονομία, κοινωνία και περιβάλλον. Ποιες τεχνικές θυσίες ή συμβιβασμοί είναι αναγκαίοι σε όρους αξιοπιστίας, κόστους και εκπομπών. Ο ρόλος της πολιτικής ηγεσίας δεν είναι να υποκαθιστά την τεχνική κρίση. Είναι να δεσμεύεται ότι θα ενσωματώνει τις εισηγήσεις των ειδικών σε ένα σταθερό και μακροπρόθεσμο σχέδιο. Αυτό το σχέδιο δεν πρέπει να αλλάζει κάθε πέντε χρόνια. Αν δεν συμβεί κάτι τέτοιο, η Κύπρος θα συνεχίσει να λειτουργεί χωρίς πραγματική στρατηγική και θα παραμένει εγκλωβισμένη σε ένα ανισόπλευρο ενεργειακό τρίγωνο.
*Καθηγητής Ενεργειακών Συστημάτων, Frederick University.
