Δέκα χρόνια μετά το δημοψήφισμα που οδήγησε το Ηνωμένο Βασίλειο εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης με ποσοστό 52% έναντι 48%, το διεθνές περιβάλλον έχει αλλάξει ριζικά.
Την περίοδο εκείνη η Ευρώπη απολάμβανε συνθήκες ειρήνης, η παγκοσμιοποίηση βρισκόταν σε τροχιά επέκτασης και η διατλαντική συνεργασία θεωρούνταν δεδομένη.
Σήμερα, το σκηνικό είναι εντελώς διαφορετικό, με την ασφάλεια να βρίσκεται στο επίκεντρο των ευρωπαϊκών προτεραιοτήτων και να μετασχηματίζει σταδιακά τον χαρακτήρα της Ένωσης.
Παράλληλα, γίνεται ολοένα πιο εμφανές ότι το Brexit είχε σημαντικό οικονομικό κόστος για τη Βρετανία, με εκτιμήσεις να κάνουν λόγο για απώλεια τουλάχιστον 4% του ΑΕΠ.
Αλλαγή καταγράφεται και στη στάση της κοινής γνώμης. Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα της YouGov, το 58% των πολιτών θεωρεί πλέον ότι η αποχώρηση από την Ε.Ε. ήταν λανθασμένη επιλογή, ενώ μόλις το 29% εξακολουθεί να την αξιολογεί θετικά.
Οι περισσότερες δημοσκοπήσεις καταγράφουν σαφή προτίμηση υπέρ στενότερων σχέσεων με τις Βρυξέλλες, ενώ αρκετές δείχνουν ότι σε ένα νέο δημοψήφισμα το αποτέλεσμα θα μπορούσε να διαμορφωθεί ακόμη και στο 62%-38% υπέρ της επιστροφής στην ευρωπαϊκή οικογένεια.
Ο Νικ Τόμας-Σάιμοντς, Υπουργός αρμόδιος για τις διαπραγματεύσεις με την Ευρωπαϊκή Ένωση, υποστηρίζει ότι βρίσκεται σε εξέλιξη μια μακροπρόθεσμη αναδιάταξη των σχέσεων ασφάλειας μεταξύ των δύο πλευρών. Η συνεργασία αυτή δεν περιορίζεται στην άμυνα, αλλά επεκτείνεται σε τομείς όπως η επισιτιστική ασφάλεια, η ενέργεια, η βιομηχανική πολιτική και η οικονομία.
Η διαδικασία ξεκίνησε ουσιαστικά στη σύνοδο Ε.Ε.-Ηνωμένου Βασιλείου του προηγούμενου έτους και περιλάμβανε συζητήσεις για τα τρόφιμα, προγράμματα κινητικότητας νέων, το εμπόριο εκπομπών ρύπων και την αγορά ηλεκτρικής ενέργειας.
Στόχος είναι οι σχετικές συμφωνίες να έχουν ολοκληρωθεί πριν από τη δεύτερη σύνοδο που προγραμματίζεται για το καλοκαίρι. Παρ’ όλα αυτά, οι εκτιμήσεις δείχνουν ότι το συνολικό όφελος για την οικονομία δεν θα ξεπεράσει το 0,3% του ΑΕΠ σε ορίζοντα δεκαπέντε ετών.
Η στρατηγική της κυβέρνησης βασίζεται πλέον σε μεγάλο βαθμό στην προσαρμογή των βρετανικών κανόνων στα ευρωπαϊκά πρότυπα, με στόχο τη μείωση των γραφειοκρατικών εμποδίων που δυσκολεύουν το εμπόριο με την Ε.Ε. Στο επόμενο στάδιο, η προσέγγιση ενδέχεται να επεκταθεί σε κλάδους όπως η αυτοκινητοβιομηχανία, η χημική βιομηχανία και τα φαρμακευτικά προϊόντα.
Παρά ταύτα, η πλήρης πρόσβαση στην ενιαία αγορά προϋποθέτει ευρύτερες συμφωνίες και συγκεκριμένες δεσμεύσεις, καθώς οι Βρυξέλλες απορρίπτουν τις αποσπασματικές ρυθμίσεις και επιδιώκουν να προστατεύσουν το πλαίσιο συνεργασίας που έχουν ήδη συμφωνήσει με άλλες χώρες εκτός Ένωσης.
Παρότι η κυβέρνηση των Εργατικών έχει υιοθετήσει σαφώς πιο φιλική στάση απέναντι στην Ευρώπη, οι διαπραγματεύσεις εξακολουθούν να προσκρούουν στην άρνηση του Λονδίνου να επιστρέψει στην ενιαία αγορά, στην τελωνειακή ένωση και κυρίως να αποδεχθεί ξανά την ελεύθερη κυκλοφορία των πολιτών.
Ένα από τα βασικά εμπόδια παραμένει το οικονομικό κόστος. Η Ε.Ε. επιμένει ότι η πρόσβαση στην κοινή αγορά συνοδεύεται από οικονομικές υποχρεώσεις. Ενδεικτικά, η συμμετοχή στην ευρωπαϊκή αγορά ηλεκτρικής ενέργειας συνεπάγεται συνεισφορές στα ταμεία συνοχής που στηρίζουν τα λιγότερο εύπορα κράτη-μέλη.
Το δεύτερο μεγάλο εμπόδιο αφορά το εσωτερικό πολιτικό μέτωπο στη Βρετανία, καθώς τόσο οι Συντηρητικοί όσο και το Reform UK έχουν δεσμευθεί ότι θα ανατρέψουν οποιαδήποτε πρωτοβουλία φέρει τη χώρα πιο κοντά στην Ε.Ε.
Και τα δύο κόμματα απορρίπτουν κάθε προσπάθεια επαναπροσδιορισμού της σχέσης με το Brexit. Ωστόσο, σύμφωνα με τον Τόμας-Σάιμοντς, όσο οι επιχειρήσεις απολαμβάνουν τα οφέλη από τη μείωση των εμποδίων στο εμπόριο, τόσο πιο δύσκολο θα γίνεται να ανατραπούν οι νέες ρυθμίσεις.
Κατά τον Economist, οι βρετανικές επιδιώξεις προσεγγίζουν περισσότερο το ελβετικό μοντέλο. Η Ελβετία συμμετέχει στην ενιαία αγορά για τα προϊόντα, αλλά όχι για τις υπηρεσίες, ενώ παραμένει εκτός τελωνειακής ένωσης, διατηρώντας τη δυνατότητα σύναψης εμπορικών συμφωνιών με τρίτες χώρες.
Ωστόσο, μέχρι να ολοκληρωθεί η επικύρωση του τελευταίου πακέτου συμφωνιών μεταξύ Βέρνης και Βρυξελλών, που αναμένεται το 2027, η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν μπορεί να προσφέρει στη Βρετανία ευνοϊκότερο καθεστώς. Επιπλέον, Ευρωπαίοι αξιωματούχοι έχουν ήδη αποκλείσει δημόσια το ενδεχόμενο μιας αντίστοιχης συμφωνίας για το Λονδίνο.
Καθώς η βρετανική κοινωνία εμφανίζεται ολοένα πιο δεκτική στην προσέγγιση με την Ευρώπη, η ελεύθερη μετακίνηση εξακολουθεί να αποτελεί το πιο δύσκολο ζήτημα. Η Ελβετία έχει αποδεχθεί τη σχετική αρχή, διατηρώντας ωστόσο τη δυνατότητα ενεργοποίησης ειδικής ρήτρας σε περίπτωση υπερβολικής αύξησης των μεταναστευτικών ροών.
Παράλληλα, χώρες όπως η Δανία και το Βέλγιο εφαρμόζουν ακόμη αυστηρότερες πολιτικές, απαιτώντας από τους πολίτες άλλων χωρών να διαθέτουν εργασία πριν εγκατασταθούν και περιορίζοντας την άμεση πρόσβαση σε κοινωνικές παροχές.
Την ίδια στιγμή, πολλοί Βρετανοί εκφράζουν δυσαρέσκεια για την απώλεια της δικής τους ελευθερίας μετακίνησης εντός της Ε.Ε., ενώ οι μεταναστευτικές ροές έχουν υποχωρήσει αισθητά σε σχέση με το παρελθόν.
Νέα δημοσκόπηση της Best for Britain δείχνει ότι το 63% των πολιτών τάσσεται υπέρ της ελεύθερης μετακίνησης, έναντι μόλις 22% που διαφωνεί. Στους ψηφοφόρους των Εργατικών, των Πρασίνων και των Φιλελεύθερων Δημοκρατών η υποστήριξη αγγίζει το 90%, ενώ οι υποστηρικτές των Συντηρητικών και του Reform UK παραμένουν πολύ πιο επιφυλακτικοί.
Σύμφωνα με τον Economist, ένας πιο αποφασιστικός Εργατικός πρωθυπουργός θα μπορούσε ενδεχομένως να αποδεχθεί την ελεύθερη μετακίνηση πολιτών, προκειμένου να εξασφαλίσει ευρύτερη πρόσβαση στην ενιαία αγορά, ακολουθώντας ένα μοντέλο πιο κοντά σε αυτό της Ελβετίας.
