Η Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων (Savings and Investment Union – SIU) επιδιώκει να κινητοποιήσει τις συσσωρευμένες αποταμιεύσεις των Ευρωπαίων πολιτών και να τις διοχετεύσει σε παραγωγικές επενδύσεις. Η Στρατηγική Χρηματοοικονομικού Αλφαβητισμού της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στοχεύει στην ενίσχυση των γνώσεων των πολιτών, ώστε να λαμβάνουν ενημερωμένες αποφάσεις και να χτίσουν μακροχρόνια χρηματοοικονομική ανθεκτικότητα. Ωστόσο, προηγούμενες πρωτοβουλίες χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού στα κράτη‑μέλη έχουν επιτύχει ελάχιστα στην αύξηση της συμμετοχής των ιδιωτών σε επενδύσεις. Αυτό υποδηλώνει ότι η πρόκληση που αντιμετωπίζει η SIU δεν είναι μόνο εκπαιδευτική, αλλά και συμπεριφορική.
Τα ευρήματα ερευνών επιβεβαιώνουν αυτή τη διαπίστωση. Τα στοιχεία του Ευρωβαρομέτρου (Eurobarometer) 2023 καταδεικνύουν ασθενή σχέση μεταξύ χρηματοοικονομικής γνώσης και κατοχής επενδυτικών προϊόντων. Στην Ολλανδία, τη χώρα με την υψηλότερη βαθμολογία στη χρηματοοικονομική γνώση, περίπου ένας στους πέντε ερωτηθέντες κατέχει επενδύσεις, ενώ στη Μάλτα, η οποία κατατάσσεται στη μεσαία κατηγορία γνώσεων, περίπου ένας στους τρεις. Το συμπέρασμα είναι σαφές: η κατανόηση των χρηματοοικονομικών προϊόντων δεν συνεπάγεται αυτόματα και τη χρήση τους για επενδυτικούς σκοπούς. Συνεπώς, για να μετατραπεί η γνώση για την SIU σε πράξη, απαιτούνται εμπιστοσύνη, διαφάνεια και ουσιαστικά κίνητρα.
Η εμπιστοσύνη φαίνεται να αποτελεί τον χαμένο κρίκο. Περίπου το 45% των Ευρωπαίων δεν έχουν εμπιστοσύνη ότι οι επενδυτικές συμβουλές που λαμβάνουν παρέχονται με γνώμονα το συμφέρον τους, ενώ το ποσοστό αυτό μειώνεται σημαντικά σε κράτη‑μέλη που έχουν πληγεί από κρίσεις, όπως η Κύπρος και η Ελλάδα, όπου μόλις περίπου το 20% εκφράζει εμπιστοσύνη. Η διαπίστωση αυτή δεν είναι καινούρια. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είχε ήδη αναγνωρίσει από το 2020, μέσω της Δράσης 8 του Σχεδίου Δράσης για την Ένωση Κεφαλαιαγορών, ότι η έλλειψη εμπιστοσύνης αποτελεί το βασικό εμπόδιο στη συμμετοχή των ιδιωτών στις κεφαλαιαγορές. Η διαπίστωση αυτή ενσωματώθηκε το 2023 στη νομοθετική πρόταση για τη Στρατηγική Λιανικών Επενδύσεων (Retail Investment Strategy – RIS). Η RIS δίνει έμφαση στη διαφάνεια και τη συγκρισιμότητα, με την ευρύτερη σημασία της να είναι κυρίως συμπεριφορική. Στοχεύει, δηλαδή, στο να ενδυναμώσει τους ιδιώτες επενδυτές και να καταστήσει τις επενδύσεις ασφαλέστερες, δικαιότερες και πιο διαφανείς, ενισχύοντας την εμπιστοσύνη τους στην ενιαία αγορά της ΕΕ.
Η εποπτεία χρηματοοικονομικής δεοντολογίας διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στη μετατροπή της γνώσης σε πράξη. Όταν η επενδυτική συμβουλή ευθυγραμμίζεται αποδεδειγμένα με τα συμφέροντα των πελατών, όταν υπάρχει διαφάνεια στο κόστος και όταν τα αποτελέσματα είναι συγκρίσιμα, τότε η εμπιστοσύνη ενισχύεται. Στον αντίποδα, ακόμη και καλά ενημερωμένοι καταναλωτές αποφεύγουν τις αγορές όταν οι εμπειρίες τους είναι αντιφατικές. Ως εκ τούτου, η συνεπής εφαρμογή ενιαίων προτύπων χρηματοοικονομικής δεοντολογίας σε ολόκληρη την ΕΕ, μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο προστασίας των καταναλωτών και ως μηχανισμός ενίσχυσης της συμμετοχής ιδιωτών επενδυτών στις αγορές.
Σημαντικό επίσης είναι να υπάρχει ορατότητα των αποτελεσμάτων. Η παρακολούθηση της συμμετοχής των ιδιωτών επενδυτών μέσω δεικτών όπως τα ποσοστά παραπόνων, οι αξιολογήσεις καταλληλότητας και οι καθαρές πραγματοποιηθείσες αποδόσεις μπορεί να καταστήσουν τη διαφάνεια απτή και μετρήσιμη. Η εμπιστοσύνη ενισχύεται όταν οι αποταμιευτές διαπιστώνουν ότι επενδυτές με όμοια χαρακτηριστικά λαμβάνουν συγκρίσιμα αποτελέσματα σε διαφορετικούς διαμεσολαβητές και δικαιοδοσίες.
Η συμμετοχή των πολιτών εξαρτάται επίσης από τη διαθεσιμότητα ευκαιριών για επένδυση. Οι πρωτοβουλίες χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού στοχεύουν κυρίως τα νοικοκυριά, ωστόσο πολλές Μικρομεσαίες Επιχειρήσεις (ΜΜΕ) εξακολουθούν να μην είναι εξοικειωμένες με την άντληση κεφαλαίων μέσω μετοχικών τίτλων, με τη συμμετοχή επενδυτών και με τα ευρωπαϊκά επενδυτικά μέσα. Η ενίσχυση της χρηματοοικονομικής ικανότητας των ΜΜΕ θα διεύρυνε τη «δεξαμενή επενδύσιμων» επιχειρήσεων, ενισχύοντας παράλληλα τη συμμετοχή των ιδιωτών επενδυτών. Οι κεφαλαιαγορές χρειάζονται τόσο την προσφορά από επενδυτές με εμπιστοσύνη όσο και τη ζήτηση από εταιρείες που χρειάζονται κεφάλαια.
Οι πρωτοβουλίες χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού και οικοδόμησης εμπιστοσύνης στην Ευρώπη πρέπει να είναι συνεκτικές και να υλοποιούνται με συνέπεια σε όλα τα κράτη‑μέλη, και όχι κατακερματισμένες μεταξύ διαφόρων φορέων ή αρχών. Σήμερα, πολλοί θεσμοί, συμπεριλαμβανομένης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, του ΟΟΣΑ, των Ευρωπαϊκών Εποπτικών Αρχών, των εθνικών επιτροπών και του ιδιωτικού τομέα, υλοποιούν παράλληλες δράσεις. Το αποτέλεσμα είναι ένα πυκνό αλλά κατακερματισμένο τοπίο, με αλληλεπικαλυπτόμενους στόχους και περιορισμένο συντονισμό, γεγονός που μειώνει την αποτελεσματικότητα της χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης ως εργαλείου ενίσχυσης της συμμετοχής στις χρηματοοικονομικές αγορές.
Ταυτόχρονα, τα κίνητρα που δίνονται για τη συμμετοχή των πολιτών στους Λογαριασμούς Αποταμίευσης και Επένδυσης (ΛΑΕ/SIAs) πρέπει να ενισχύουν αυτές τις προσπάθειες. Οι αποκλίνουσες εθνικές φορολογικές ρυθμίσεις εξακολουθούν να κατακερματίζουν τη συμμετοχή και να αποθαρρύνουν τις διασυνοριακές επενδύσεις. Μεγαλύτερη συγκρισιμότητα των κινήτρων για περισσότερες μακροπρόθεσμες επενδύσεις, ακόμη και χωρίς πλήρη εναρμόνιση, θα ενίσχυε τη διάσταση της ενιαίας αγοράς και θα διασφάλιζε πιο ίσους όρους συμμετοχής σε ολόκληρη την Ένωση.
Η ψηφιοποίηση μπορεί να ενισχύσει σημαντικά αυτά τα αποτελέσματα. Οι ψηφιακές πλατφόρμες μπορούν να απλοποιήσουν την πρόσβαση, να ενσωματώσουν καθοδήγηση και να διευκολύνουν τις συγκρίσεις, μετατρέποντας τη χρηματοοικονομική ικανότητα σε πρακτική δράση. Ωστόσο, η χρήση ψηφιακών πλατφορμών μπορεί να εντείνει τη δυσπιστία των πολιτών εάν τα πρότυπα χρηματοοικονομικής συμπεριφοράς διαφέρουν. Η εναρμόνιση και ευθυγράμμιση των ψηφιακών πρακτικών με συνεπή εποπτικά πρότυπα είναι ουσιαστική, ώστε η χρήση της τεχνολογίας να λειτουργεί ως παράγοντας ενίσχυσης της εμπιστοσύνης και όχι ως εμπόδιο.
Η μετάβαση από τη χρηματοοικονομική γνώση στη συμμετοχή απαιτεί ένα ευρύτερο οικοσύστημα. Η γνώση αποτελεί το σημείο εκκίνησης, αλλά η εμπιστοσύνη, η δίκαιη συμπεριφορά, τα συνεπή κίνητρα, οι συντονισμένες και αλληλοενισχυόμενες δράσεις σε ολόκληρη την Ένωση, καθώς και οι προσβάσιμες αγορές, ενισχύουν την αυτοπεποίθηση των πολιτών στο να επενδύουν. Η SIU θα πετύχει όχι όταν οι Ευρωπαίοι απλώς κατανοήσουν τις επενδύσεις, αλλά όταν η συμμετοχή τους γίνει μία ισχυρή, συνεπής, συγκρίσιμη και πραγματικά επωφελής εμπειρία σε ολόκληρη την Ένωση.
*Άρθρο της Πάνης Καραράνου, επικεφαλής της Γενικής Διεύθυνσης Χρηματοοικονομικής Σταθερότητας της ΚΤΚ, στο περιοδικό του Eurofi
