Σε μια περίοδο όπου το κυπριακό επιχειρείν βρίσκεται σε φάση μετάβασης, με νέες απαιτήσεις, νέα εργαλεία και διαφορετικές προσδοκίες από την ηγεσία, η ματιά στις επόμενες γενιές decision-makers αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Το «Gen Z & Millennial Project: Η Νέα Γενιά Επιχειρηματικών Ηγετών της Κύπρου», ένα εμβληματικό πρότζεκτ της IMH που βρίσκεται σε εξέλιξη, επιχειρεί, μέσα από συνεντεύξεις και άρθρα, να χαρτογραφήσει τη νοοτροπία, τις αξίες, τις φιλοδοξίες και τις προκλήσεις των ανθρώπων που σταδιακά διαμορφώνουν το νέο πρόσωπο της κυπριακής επιχειρηματικής σκηνής.
Με φόντο το πρότζεκτ, ο οργανισμός IMR πραγματοποίησε μεγάλη έρευνα με τη συμμετοχή νέων επιχειρηματικών ηγετών, τόσο διαδόχων οικογενειακών επιχειρήσεων όσο και αυτοδημιούργητων επιχειρηματιών. Τα ευρήματα καταδεικνύουν μια γενιά που λειτουργεί πιο συστηματικά, πιο συνειδητά και πιο ανθρώπινα, δίνοντας έμφαση στη δομή, στη διαφάνεια και στην τεχνολογία.
Η Χριστίνα Κοκκάλου, Διευθύνουσα Σύμβουλος της IMR, με πολυετή εμπειρία στον χώρο της έρευνας αγοράς και της ανάλυσης κοινωνικοοικονομικών τάσεων, μεταφέρει μέσα από τη συνέντευξή της, την ευρύτερη εικόνα μιας γενιάς που επαναπροσδιορίζει τι σημαίνει επιτυχημένη επιχείρηση και σύγχρονη ηγεσία. Όπως, φυσικά, ισχύει και για τις προηγούμενες γενιές, ούτε για τους Gen Z - Millennials ο δρόμος είναι στρωμένος με ροδοπέταλα.
Ας ξεκινήσουμε από τη μεγάλη εικόνα. Ποιο είναι το βασικό προφίλ των Gen Z και Millennials επιχειρηματικών ηγετών στην Κύπρο, όπως αυτό αναδεικνύεται από την έρευνα. Και σε τι διαφοροποιείται ουσιαστικά από τις προηγούμενες γενιές;
Η έρευνα σκιαγραφεί μια νέα γενιά επιχειρηματικών ηγετών στην Κύπρο που σκέφτεται μπροστά και κινείται με σχέδιο. Οι Gen Z και Millennials δεν βασίζονται στο ένστικτο ή στην τύχη, αλλά στη συστηματική οργάνωση, τον προγραμματισμό και τη στρατηγική. Θέλουν επιχειρήσεις που είναι βιώσιμες, αποδοτικές και οικονομικά ασφαλείς, ενώ ταυτόχρονα επιδιώκουν ποιότητα ζωής, σεβασμό στον άνθρωπο και ένα υγιές εργασιακό περιβάλλον. Είτε προέρχονται από οικογενειακές επιχειρήσεις είτε είναι αυτοδημιούργητοι, μοιράζονται την ίδια φιλοδοξία: να εξελίξουν το επιχειρείν και να αφήσουν το δικό τους αποτύπωμα.
Η βασική διαφοροποίηση από τις προηγούμενες γενιές εντοπίζεται στον τρόπο διοίκησης και λειτουργίας. Η νέα γενιά απομακρύνεται από αυταρχικά μοντέλα και επιλέγει πιο ανθρώπινες, συνεργατικές μορφές ηγεσίας, με έμφαση στην εμπιστοσύνη, τη διαφάνεια και την ανάθεση ευθυνών. Παράλληλα, φέρνει δυναμικά την τεχνολογία, την ψηφιοποίηση και τα δεδομένα στο επίκεντρο της καθημερινής λειτουργίας, όχι ως τάση, αλλά ως αναγκαιότητα. Σε αντίθεση με το «έτσι δουλεύαμε πάντα», η νέα γενιά θέτει ως στόχο επιχειρήσεις που λειτουργούν πιο οργανωμένα και πιο σύγχρονα.
Η έρευνα εξετάζει τόσο διαδόχους οικογενειακών επιχειρήσεων όσο και αυτοδημιούργητους επιχειρηματίες. Πρόκειται για δύο «κόσμους» που συγκλίνουν ή για δύο ξεχωριστές διαδρομές με διαφορετική νοοτροπία και προτεραιότητες;
Η έρευνα δείχνει ξεκάθαρα ότι πρόκειται για δύο διαφορετικές διαδρομές, όχι όμως για δύο ασύμβατους κόσμους. Η αφετηρία είναι διαφορετική: οι διάδοχοι οικογενειακών επιχειρήσεων κουβαλούν ιστορία, ευθύνη και την ανάγκη να αποδείξουν την αξία τους μέσα σε ένα ήδη δομημένο πλαίσιο, ενώ οι αυτοδημιούργητοι ξεκινούν από το μηδέν, με έντονο προσωπικό ρίσκο, αβεβαιότητα και πίεση για επιβίωση, ειδικά στα πρώτα χρόνια.
Παρά τις διαφορές στη νοοτροπία και στις άμεσες προτεραιότητές τους, οι δύο «κόσμοι» συγκλίνουν στον τρόπο που βλέπουν το μέλλον του επιχειρείν. Και οι δύο ομάδες δίνουν έμφαση στη σύγχρονη διοίκηση, την τεχνολογία, τη συστηματική οργάνωση και την ανθρώπινη ηγεσία. Εκεί όπου οι δρόμοι τους συναντιούνται είναι στη φιλοδοξία των νέων ηγετών να εξελίξουν τις επιχειρήσεις τους, να ξεφύγουν από παρωχημένα μοντέλα και να αφήσουν το δικό τους, προσωπικό αποτύπωμα στο κυπριακό επιχειρηματικό τοπίο.
Ποιες είναι οι βασικές αξίες που φαίνεται να καθοδηγούν τη λήψη αποφάσεων της νέας γενιάς επιχειρηματικών ηγετών; Τι ζητούν από τον εαυτό τους και τι από τις ομάδες τους;
Η νέα γενιά επιχειρηματικών ηγετών καθοδηγείται από αξίες που αποτυπώνονται ξεκάθαρα στον τρόπο που λειτουργεί καθημερινά η επιχείρηση. Στον πυρήνα τους βρίσκονται η ευθύνη, η λογοδοσία και η διαφάνεια: επιδιώκουν ξεκάθαρους κανόνες, σαφείς ρόλους και συγκεκριμένες προσδοκίες, τόσο για τους ίδιους όσο και για τις ομάδες τους. Από τον εαυτό τους απαιτούν συνέπεια, επαγγελματισμό και την ικανότητα να λαμβάνουν αποφάσεις με βάθος και διάρκεια, αναλαμβάνοντας πλήρως την ευθύνη των επιλογών τους.
Αντίστοιχα, από τις ομάδες τους ζητούν δέσμευση, συνεργασία και σεβασμό. Απορρίπτουν τον φόβο και τις φωνές ως μέσο διοίκησης και επενδύουν σε σχέσεις εμπιστοσύνης, όπου η απόδοση προκύπτει μέσα από αξιοκρατία και σαφείς κανόνες. Για τη νέα γενιά, η επιτυχία δεν μετριέται μόνο στο αποτέλεσμα, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο αυτό επιτυγχάνεται: με ανθρώπους που νιώθουν ασφαλείς, έχουν λόγο και αντιλαμβάνονται τον ρόλο τους σε ένα κοινό όραμα.
Σε επίπεδο διοίκησης, διαπιστώνετε διαφοροποιήσεις στον τρόπο που ασκούν ηγεσία σε σχέση με πιο έμπειρες γενιές επιχειρηματιών; Πώς αντιλαμβάνονται την ευθύνη, την εξουσία και τη συνεργασία;
Ναι, οι διαφοροποιήσεις είναι σαφείς και ουσιαστικές. Η νέα γενιά επιχειρηματικών ηγετών απομακρύνεται συνειδητά από αυταρχικά μοντέλα διοίκησης που βασίζονταν στον φόβο, στον απόλυτο έλεγχο και στην ιεραρχία. Η ηγεσία, για τους Gen Z και Millennials, δεν ταυτίζεται με τη θέση ή τον τίτλο, αλλά με τη στάση και την καθημερινή παρουσία. Αντιλαμβάνονται την ευθύνη ως προσωπική δέσμευση απέναντι στην επιχείρηση και στους ανθρώπους τους, όχι απλώς ως δικαίωμα λήψης αποφάσεων.
Η εξουσία δεν ασκείται μέσω επιβολής, αλλά μέσα από ανάθεση ευθυνών, συνεργασία και ξεκάθαρους ρόλους. Οι νέοι ηγέτες επιδιώκουν συνεργατικά σχήματα, ενδυναμώνουν τα στελέχη τους και επενδύουν στη συλλογική ευθύνη, αναγνωρίζοντας ότι η ανάπτυξη δεν μπορεί να στηρίζεται σε έναν άνθρωπο. Η συνεργασία αντιμετωπίζεται ως βασικός μοχλός απόδοσης και βιωσιμότητας της επιχείρησης.
Ποιες είναι οι σημαντικότερες προκλήσεις που αναγνωρίζουν οι ίδιοι ως επιχειρηματίες σήμερα; Υπάρχουν κοινά προβλήματα, ή αλλάζουν ανάλογα με το αν κάποιος είναι διάδοχος ή αυτοδημιούργητος;
Οι προκλήσεις που αναγνωρίζουν οι ίδιοι οι νέοι επιχειρηματίες έχουν σε μεγάλο βαθμό κοινή βάση, αλλά διαφοροποιούνται στην ένταση και στη φύση τους ανάλογα με τη διαδρομή τους. Σε κάθε περίπτωση, δύο ζητήματα αναδεικνύονται σταθερά: το ανθρώπινο δυναμικό και η κρατική γραφειοκρατία. Η δυσκολία εύρεσης και διατήρησης ικανών ανθρώπων, το υψηλό turnover και η έλλειψη δέσμευσης επηρεάζουν άμεσα τη λειτουργία των επιχειρήσεων και περιορίζουν τις δυνατότητες ανάπτυξής τους, ενώ οι καθυστερήσεις και η πολυπλοκότητα των διαδικασιών λειτουργούν αποτρεπτικά για επενδύσεις και αποφάσεις.
Πέρα από αυτά τα κοινά σημεία, η έρευνα επισημαίνει ότι υπάρχουν και επιμέρους δυσκολίες, οι οποίες διαφοροποιούνται ανάλογα με την αφετηρία και το πλαίσιο δραστηριοποίησης. Ωστόσο, παρά τις διαφορετικές πιέσεις, το συμπέρασμα παραμένει κοινό: το σημερινό επιχειρείν απαιτεί αντοχή, ευελιξία και συνεχή προσαρμογή στον τρόπο λειτουργίας της επιχείρησης, καθώς η σταθερότητα δεν θεωρείται δεδομένη αλλά αποτέλεσμα διαρκούς προσπάθειας.
Για τους διαδόχους, το γεγονός ότι έχουν «μεγαλώσει» μέσα στην επιχείρηση λειτουργεί περισσότερο ως πλεονέκτημα ή ως βάρος; Πώς βιώνουν τη διαδικασία της διαδοχής;
Για τους διαδόχους, το γεγονός ότι έχουν μεγαλώσει μέσα στην επιχείρηση λειτουργεί ταυτόχρονα ως πλεονέκτημα και ως βάρος. Από τη μία πλευρά, διαθέτουν βαθιά γνώση της επιχείρησης, έντονη εργασιακή πειθαρχία και συναισθηματικό δέσιμο με το αντικείμενο της δουλειά τους. Από πολύ νωρίς έχουν εξοικειωθεί με την ευθύνη, την πίεση και την καθημερινότητα του επιχειρείν, αλλά και της ίδιας της επιχείρησης. Από την άλλη, αυτή ακριβώς η ταύτιση δημιουργεί βάρος: η επιχείρηση δεν είναι απλώς δουλειά, αλλά οικογενειακή ιστορία και προσωπική ταυτότητα, κάτι που εντείνει τον φόβο του λάθους και περιορίζει την αίσθηση ελευθερίας.
Η διαδικασία της διαδοχής δεν βιώνεται ξεκάθαρα ως «αλλαγή σκυτάλης», αλλά ως μία μακρόχρονη και συχνά απαιτητική μετάβαση. Οι διάδοχοι καλούνται να ισορροπήσουν ανάμεσα στον σεβασμό προς την προηγούμενη γενιά και στην ανάγκη να αποκτήσουν αυτονομία και λόγο. Παράλληλα, νιώθουν έντονη πίεση να αποδείξουν ότι δεν βρίσκονται στη θέση τους λόγω ονόματος, αλλά λόγω ικανότητας. Η διαδοχή, τελικά, δεν είναι απλώς οργανωτικό θέμα, αλλά μια διαδικασία που χτίζεται μέσα από σχέσεις, αποδοχή και σταδιακή ανάληψη ευθυνών.
Εκ των πραγμάτων, η διαδοχή δεν θα είναι πάντα ομαλή. Πώς το διαχειρίζονται οι νέοι και πώς επηρεάζεται η μετάβαση στην ηγεσία;
Η έρευνα δείχνει ότι οι νέοι διάδοχοι δεν βιώνουν τη διαδοχή ως μια στιγμιαία αλλαγή ρόλων, αλλά ως μια μακρόχρονη συνύπαρξη γενεών, όπου η προηγούμενη γενιά παραμένει παρούσα και ενεργή. Οι δυσκολίες, οι τριβές και οι αμφιβολίες αντιμετωπίζονται ως αναπόσπαστο μέρος της μετάβασης και όχι ως ένδειξη αποτυχίας. Οι ίδιοι προσεγγίζουν αυτή τη διαδικασία με σεβασμό προς την εμπειρία της προηγούμενης γενιάς, αναγνωρίζοντας ότι η γνώση και οι πρακτικές που κληροδοτούνται αποτελούν πολύτιμο εφόδιο και ότι έχουν ακόμη πολλά να μάθουν.
Σε αυτό το πλαίσιο, οι διάδοχοι επιλέγουν συνειδητά να κερδίσουν την αποδοχή μέσα από την πράξη και τη συνέπεια, αποφεύγοντας τις συγκρούσεις. Η καθημερινή παρουσία στην επιχείρηση, η σταδιακή ανάληψη καθηκόντων και ευθυνών και η οικοδόμηση εμπιστοσύνης τόσο εντός της οικογένειας όσο και απέναντι στο προσωπικό διαμορφώνουν την πορεία προς την ηγεσία, η οποία, όπως προκύπτει από την έρευνα, δεν μεταβιβάζεται αυτόματα αλλά κατακτάται στο πέρασμα του χρόνου.
Από την άλλη πλευρά, οι αυτοδημιούργητοι επιχειρηματίες δεν διαθέτουν το ίδιο «δίχτυ ασφαλείας». Ποια είναι τα βασικά εμπόδια που καλούνται να ξεπεράσουν και τι τους ωθεί να επιλέξουν αυτή τη διαδρομή;
Χωρίς έτοιμες δομές και χωρίς περιθώριο λάθους, οι αυτοδημιούργητοι επιχειρηματίες ξεκινούν τη διαδρομή τους γνωρίζοντας ότι κάθε απόφαση έχει άμεσο προσωπικό κόστος. Τα βασικά εμπόδια που καλούνται να ξεπεράσουν αφορούν κυρίως τη ρευστότητα, το διαρκές άγχος του cash flow και την αβεβαιότητα των πρώτων χρόνων, όπου δεν υπάρχει προβλεψιμότητα ούτε οικονομική σταθερότητα. Παράλληλα, αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην πρόσβαση σε χρηματοδότηση, στην απόκτηση πελατών και στη στελέχωση, ενώ η ευθύνη των αποφάσεων είναι απόλυτα προσωπική και συχνά συνοδεύεται από μοναξιά και έντονη ψυχολογική πίεση.
Παρά τις δυσκολίες, η επιλογή αυτής της διαδρομής δεν είναι απλά αποτέλεσμα συγκυριών αλλά συνειδητή στάση ζωής. Αυτό που τους ωθεί είναι η ανάγκη για δημιουργία, ανεξαρτησία και προσωπική καθιέρωση, καθώς και η επιθυμία να χτίσουν κάτι αποκλειστικά δικό τους. Το ρίσκο δεν υποτιμάται ούτε εξιδανικεύεται, αλλά αντιμετωπίζεται με ρεαλισμό ως αναπόσπαστο μέρος της πορείας. Η αντοχή, η επιμονή και η προσαρμοστικότητα λειτουργούν ως βασικά εφόδια, μετατρέποντας την αβεβαιότητα σε κινητήρια δύναμη.
Τι είναι αυτό το πραγματικά «καινούριο» που φέρνουν οι Gen Z και Millennials στο επιχειρείν; Μιλάμε κυρίως για διαφορετική νοοτροπία, για νέες δεξιότητες ή για έναν νέο τρόπο αντίληψης της ισορροπίας ζωής και εργασίας;
Το πραγματικά «καινούριο» που φέρνουν οι Gen Z και Millennials στο επιχειρείν δεν είναι ένα μεμονωμένο χαρακτηριστικό, αλλά ένας νέος τρόπος σκέψης. Βλέπουν την επιχείρηση λιγότερο ως προέκταση του προσώπου του ηγέτη και περισσότερο ως ένα σύστημα που πρέπει να λειτουργεί οργανωμένα, με τη χρήση τεχνολογίας, δεδομένων και ξεκάθαρων μηχανισμών. Η ψηφιοποίηση και οι αυτοματισμοί δεν θεωρούνται καινοτομία, αλλά αυτονόητη προϋπόθεση για έλεγχο, αποδοτικότητα και βιώσιμη ανάπτυξη.
Ταυτόχρονα, επαναπροσδιορίζουν τον τρόπο που αντιλαμβάνονται την ηγεσία και την ένταση της δουλειάς. Δεν απορρίπτουν τη σκληρή εργασία, αλλά αμφισβητούν το μοντέλο της διαρκούς εξάντλησης. Η ισορροπία ζωής και εργασίας δεν αντιμετωπίζεται ως πολυτέλεια, αλλά ως αναγκαία συνθήκη αντοχής και συνέχειας, τόσο για τους ίδιους όσο και για τις ομάδες τους. Έτσι, το «καινούριο» δεν βρίσκεται μόνο στο τι κάνουν διαφορετικά, αλλά κυρίως στο πώς επαναπροσδιορίζουν τη σύγχρονη επιχειρηματικότητα: πιο οργανωμένη, πιο αποδοτική και πιο ανθρώπινη.
Με βάση τα ευρήματα της έρευνας, αν έπρεπε να συνοψίσετε σε μία φράση τι χρειάζεται σήμερα για να πετύχει ένας νέος επιχειρηματικός ηγέτης, είτε διάδοχος είτε αυτοδημιούργητος, ποιο θα ήταν αυτό το κοινό στοιχείο επιτυχίας;
Αν έπρεπε να συνοψιστεί σε μία φράση, τα κοινά στοιχεία που οδηγούν στην επιτυχία έναν νέο επιχειρηματικό ηγέτη σήμερα είναι η ικανότητά του να διαχειρίζεται τους ανθρώπους της επιχείρησης, να οργανώνει αποδοτικά τις δομές και να προσαρμόζεται στις αλλαγές, αξιοποιώντας ουσιαστικά την τεχνολογία, ώστε να χτίζει επιχειρήσεις βιώσιμες και ανθεκτικές στον χρόνο.
Η έρευνα παρουσιάστηκε αποκλειστικά για τους project partners που στηρίζουν ενεργά το Gen Z & Millennial Project: Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου, Bank of Cyprus, PwC, Cablenet, καθώς και Mobility Partner Toyota.
