Σε μια εποχή κατά την οποία οι διεθνείς κανόνες δοκιμάζονται και οι ισορροπίες ισχύος μεταβάλλονται, η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά σε ένα κρίσιμο ερώτημα: μπορεί να διαμορφώσει τις εξελίξεις ή θα περιοριστεί στον ρόλο του παρατηρητή; Η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, που για δεκαετίες στηρίχθηκε στη συνεργασία, στην ειρήνη και στην κοινή υπεράσπιση αξιών, καλείται να προσαρμοστεί σε ένα περιβάλλον όπου η στρατηγική ευθύνη αποκτά νέα βαρύτητα.
Τις δυνατότητες της Ευρώπης να υπερασπιστεί τα κοινά συμφέροντα και τις αξίες της σε ένα ασταθές διεθνές περιβάλλον ανέλυσε ο Λουκάς Τσούκαλης, Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του ΕΛΙΑΜΕΠ, καθηγητής στο Sciences Po στο Παρίσι και ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, κατά το 17th Limassol Economic Forum. Στην ομιλία του με τίτλο «The challenge for Europe in times of global disruption», ο καθηγητής προχώρησε σε μια βαθιά ανατομή των συστημικών απειλών της Ανατολικής Μεσογείου.
Στρέφοντας την προσοχή του στην τοπική πραγματικότητα, ο κ. Τσούκαλης υπογράμμισε ότι βρίσκεται σε έναν τόπο που εξακολουθεί να υφίσταται ένα διεθνές πρόβλημα, το Κυπριακό, για το οποίο δεν έχει προηγηθεί λύση εδώ και πάρα πολύ καιρό. Παραφράζοντας τη γνωστή ρήση του Τσόρτσιλ για τα Βαλκάνια, ο καθηγητής δήλωσε χαρακτηριστικά πως «η περιοχή παράγει πολύ περισσότερη αστάθεια απ' όση μπορεί να καταναλώσει». Όπως εκτιμά ο ίδιος, στην Ανατολική Μεσόγειο συνυπάρχουν παραδοσιακές συγκρούσεις, όπως οι αντιπαραθέσεις μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, αλλά και δυνητικές συγκρούσεις για την εκμετάλλευση των ενεργειακών πόρων σε περιοχές αμφισβητούμενης κυριαρχίας. Σύμφωνα με την ανάλυσή του, η ταυτόχρονη εμφάνιση και αλληλεπίδραση διαφορετικών κρίσεων δημιουργεί μια νέα κανονικότητα, η οποία χαρακτηρίζεται από «πολυκρίσεις» και «μόνιμες κρίσεις», προκαλώντας μια διαρκή αίσθηση αβεβαιότητας και αστάθειας στους πολίτες.
Παράλληλα, ο κ. Τσούκαλης υποστήριξε ότι το διεθνές σύστημα μεταβάλλεται σε ένα σταθερό πολυκεντρικό και δικτυακό μοντέλο, το οποίο γίνεται ακόμη πιο σύνθετο μετά την εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ στις Ηνωμένες Πολιτείες. Κατά την άποψη του ομιλητή, η εκλογή Τραμπ σηματοδοτεί την επιστροφή της λογικής της καθαρής ισχύος, την απουσία πολυμέρειας και την αποδυνάμωση των διεθνών αρχών, προκαλώντας ρήγμα στις διατλαντικές σχέσεις και σοβαρότατη διάβρωση της αμερικανικής αξιοπιστίας. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο καθηγητής περιέγραψε την Ανατολική Μεσόγειο ως ένα «σάντουιτς» που βρίσκεται εγκλωβισμένο ανάμεσα σε δύο μεγάλα πολεμικά μέτωπα, τον πόλεμο στην Ουκρανία στα βόρεια και τις συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή με την εμπλοκή του Ισραήλ και του Ιράν στα νότια.
Όπως εξήγησε ο Πρόεδρος του ΕΛΙΑΜΕΠ, σε ένα τέτοιο ρευστό περιβάλλον τα αναθεωρητικά κράτη ενισχύουν την επιθετική τους φιλοσοφία, ενώ τα κράτη που επιδιώκουν τη διατήρηση του status quo αναγκάζονται να ακολουθήσουν πολιτικές αντιστάθμισης κινδύνων (hedging). Αυτό, κατά την εκτίμησή του, καθιστά τα κράτη «πολυγαμικά», καθώς υποχρεούνται να διευρύνουν τις επιλογές τους και να δημιουργούν συγκυριακές, επικαλυπτόμενες ή και ανταγωνιστικές συμμαχίες, με την Τουρκία και τη Σαουδική Αραβία να αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της συμπεριφοράς.
Καταλήγοντας, ο κ. Τσούκαλης επεσήμανε ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση, αν και έχει στρατηγικό συμφέρον να προωθήσει τη σταθερότητα στην περιοχή για τη διασφάλιση της ενεργειακής τροφοδοσίας και τη διαχείριση της μετανάστευσης, έχει επιδείξει μέχρι στιγμής περιορισμένη επιρροή. Όπως υποστηρίζει ο ίδιος, η προώθηση των ευρωπαϊκών σχεδίων ηλεκτρικής διασύνδεσης, όπως ο Great Sea Interconnector (GSI), παραμένει αργόσυρτη, ενώ ακόμη και το πιο πρόσφατο σύμφωνο για τη Μεσόγειο περιορίζεται στην οικονομική διαχείριση, στις υποδομές και στις ανανεώσιμες πηγές, χωρίς να αγγίζει τα σκληρά ζητήματα ασφάλειας της περιοχής. Σύμφωνα με τον καθηγητή, η Ελλάδα και η Κύπρος οφείλουν να αναζητήσουν τις δικές τους δυνατότητες άμυνας και αντίδρασης απέναντι σε αυτό το συνεχώς ρευστοποιούμενο ευρωπαϊκό και διεθνές περιβάλλον.
