*Ανταπόκριση Βρυξέλλες
Η Ευρώπη συνηθίζει να μιλά για καινοτομία σαν να πρόκειται για μια κούρσα τεχνολογικής υπεροχής. Η πραγματική δοκιμασία, ωστόσο, δεν είναι μόνο ποιος αναπτύσσει την επόμενη πρωτοποριακή τεχνολογία, αλλά και ποιος καταφέρνει να τη μετατρέψει σε καλύτερες συνθήκες ζωής, νέες θέσεις εργασίας και ουσιαστικές ευκαιρίες για τους πολίτες κάθε περιφέρειας.
Αυτή η διάσταση ήταν στον πυρήνη συζήτησης με τίτλο «Stronger Together: Place-Based Innovation as a Tool for Territorial Cohesion», η οποία πραγματοποιήθηκε στις Βρυξέλλες, στο κτίριο Jacques Delors, στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Εβδομάδας Περιφερειών και Πόλεων. Ο Matjaž Dragar, Γενικός Διευθυντής του Υπουργείου Τοπικής Αυτοδιοίκησης, Συνοχής και Περιφερειακής Ανάπτυξης της Σλοβενίας, διατύπωσε τη θέση ότι «η περιφερειακή ανάπτυξη βασίζεται στην πλήρη αξιοποίηση των ξεχωριστών τοπικών πλεονεκτημάτων».
Το μήνυμα είναι σαφές: κάθε περιοχή διαθέτει διαφορετικά χαρακτηριστικά, παραγωγικές δυνατότητες, ερευνητικές υποδομές και ανθρώπινο δυναμικό. Η πρόκληση για τις δημόσιες πολιτικές είναι να εντοπίσουν αυτά τα πλεονεκτήματα και να δημιουργήσουν τις προϋποθέσεις ώστε να αποκτήσουν οικονομική και κοινωνική αξία. Η καινοτομία, υπό αυτή την οπτική, δεν αποτελεί αποκλειστικό προνόμιο των μεγάλων τεχνολογικών κέντρων, αλλά μια δυνατότητα που μπορεί να αναπτυχθεί και σε μικρότερες πόλεις, αγροτικές περιοχές και κοινότητες που αναζητούν ένα βιώσιμο αναπτυξιακό μοντέλο.
Η γεωγραφία των ευκαιριών παραμένει άνιση
Οι αριθμοί αποτυπώνουν το μέγεθος της πρόκλησης. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat για το 2024, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ, προσαρμοσμένο με βάση τα πρότυπα αγοραστικής δύναμης, κυμαινόταν από το 30,1% του μέσου όρου της Ευρωπαϊκής Ένωσης στη γαλλική περιοχή της Μαγιότ έως το 268,3% στην περιφέρεια Eastern and Midland της Ιρλανδίας. Η σύγκριση αφορά περιφερειακούς δείκτες και δεν αποτυπώνει από μόνη της το σύνολο των κοινωνικών και οικονομικών συνθηκών, καταδεικνύει όμως πόσο διαφορετικές είναι οι αφετηρίες μέσα στην ίδια ευρωπαϊκή αγορά.
Παράλληλα, η ανάπτυξη δεν ακολουθεί ενιαία πορεία. Το 2024, το πραγματικό ΑΕΠ αυξήθηκε σε 169 περιφέρειες της ΕΕ, ενώ σε 64 καταγράφηκε μείωση. Τα στοιχεία υπενθυμίζουν ότι η πρόοδος σε ευρωπαϊκό επίπεδο δεν εγγυάται αυτομάτως αντίστοιχη δυναμική σε κάθε τοπική οικονομία.
Εδώ βρίσκεται και η ουσία της περιφερειακής συνοχής: δεν αρκεί να δημιουργείται πλούτος, χρειάζεται να υπάρχουν οι προϋποθέσεις ώστε περισσότερες περιοχές να συμμετέχουν στην παραγωγή του. Η επένδυση σε μια ερευνητική ομάδα, η αναβάθμιση ενός δημόσιου κτιρίου ή η αξιοποίηση μιας τοπικής παραγωγικής δραστηριότητας μπορεί να μοιάζουν με μικρές παρεμβάσεις. Όταν, όμως, συνδέονται με μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, κατάλληλες δεξιότητες και πρόσβαση σε χρηματοδότηση, μπορούν να συμβάλουν στη δημιουργία ενός πιο ανθεκτικού οικονομικού οικοσυστήματος.
Από την έρευνα στην καθημερινή ζωή
Στη συζήτηση συμμετείχαν εκπρόσωποι έξι ευρωπαϊκών χωρών, με διαφορετικές εμπειρίες και προτεραιότητες. Στο πάνελ βρέθηκαν η Πρόεδρος της Περιφέρειας Umbria, Stefania Proietti, ο εκπρόσωπος του κρατιδίου της Θουριγγίας, Andrè Knapp, η τοπική σύμβουλος του διαμερίσματος Bouches-du-Rhône, Anne Rudisuhli, ο Κυβερνήτης της Καρινθίας, Daniel Fellner, και η Γενική Διευθύντρια της περιφερειακής κυβέρνησης της Castilla-La Mancha, Susana Jara Sánchez. Ο Matjaž Dragar είχε τον ρόλο του συντονιστή.
Η ατζέντα περιλάμβανε τη μεταφορά τεχνολογίας, τα προηγμένα υλικά, τα ενεργειακά συστήματα, τα δημόσια κτίρια υψηλής ενεργειακής απόδοσης, τις βιολογικές βιομηχανίες και την ανάπτυξη δεξιοτήτων. Κοινός στόχος ήταν να εξεταστεί πώς οι τοπικές δυνατότητες και η ερευνητική γνώση μπορούν να ενισχύσουν την ανταγωνιστικότητα, να δημιουργήσουν θέσεις εργασίας και να περιορίσουν τις εδαφικές ανισότητες, ιδιαίτερα στις αγροτικές περιοχές.
Στο πλαίσιο αυτό, ο Dragar υπογράμμισε τη σημασία της αξιοποίησης της εγχώριας έρευνας, συνδέοντάς την με τη βιώσιμη ανάπτυξη, τη δημιουργία θέσεων εργασίας και την προσέλκυση επιστημονικού ταλέντου. Αναφέρθηκε επίσης στις δυνατότητες που προσφέρουν τα προηγμένα υλικά και τα έξυπνα ενεργειακά συστήματα για περιοχές που αντιμετωπίζουν αναπτυξιακά μειονεκτήματα.
Η πρακτική διάσταση αυτής της προσέγγισης αξίζει ιδιαίτερη προσοχή. Η έρευνα δεν ολοκληρώνει την αποστολή της όταν παράγει μια νέα ιδέα ή μια τεχνολογική εφαρμογή. Χρειάζεται να μπορεί να περάσει στην αγορά, στη δημόσια διοίκηση και στην καθημερινότητα των πολιτών. Αντίστοιχα, μια επένδυση σε υποδομές έχει μεγαλύτερη αξία όταν συνοδεύεται από ανθρώπους που διαθέτουν τις δεξιότητες για να τις αξιοποιήσουν και από θεσμούς που μπορούν να διατηρήσουν τη λειτουργία τους σε βάθος χρόνου.
Η ψηφιακή μετάβαση χρειάζεται ανθρώπους, όχι μόνο υποδομές
Η ανάγκη αυτή γίνεται ακόμη πιο εμφανής στην ψηφιακή μετάβαση. Σύμφωνα με τη Eurostat, το 2023 μόλις το 56% των πολιτών της ΕΕ διέθετε βασικές ή ανώτερες βασικές ψηφιακές δεξιότητες, παρότι περισσότερο από το 90% χρησιμοποιούσε το διαδίκτυο τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα. Ο ευρωπαϊκός στόχος είναι το 80% του πληθυσμού να διαθέτει τουλάχιστον βασικές ψηφιακές δεξιότητες έως το 2030.
Το χάσμα αυτό δείχνει ότι η πρόσβαση στην τεχνολογία δεν ισοδυναμεί με την ικανότητα αξιοποίησής της. Μια περιοχή μπορεί να αποκτήσει σύγχρονα δίκτυα και ψηφιακές υπηρεσίες, αλλά εάν οι κάτοικοι, οι εργαζόμενοι και οι μικρές επιχειρήσεις δεν έχουν την απαραίτητη κατάρτιση, η αναπτυξιακή απόδοση των επενδύσεων περιορίζεται. Η επιτυχία, επομένως, δεν μετριέται μόνο με τον αριθμό των νέων υποδομών, αλλά και με το κατά πόσο αυτές διευρύνουν τις δυνατότητες των ανθρώπων που τις χρησιμοποιούν.
Η ίδια λογική ισχύει για την πράσινη μετάβαση. Τα ενεργειακά αποδοτικά δημόσια κτίρια και τα έξυπνα συστήματα ενέργειας δεν αποτελούν απλώς τεχνικές αναβαθμίσεις. Μπορούν να βελτιώσουν τη λειτουργία των δημόσιων υπηρεσιών και να περιορίσουν τη σπατάλη πόρων, εφόσον σχεδιάζονται με βάση τις πραγματικές ανάγκες κάθε περιοχής. Το ζητούμενο είναι οι περιφέρειες να μη λειτουργούν απλώς ως αποδέκτες ευρωπαϊκών πολιτικών, αλλά να συμμετέχουν ενεργά στη διαμόρφωση και την εφαρμογή τους.
Η καινοτομία ως πολιτική επιλογή
Η ευρύτερη εικόνα ενισχύει αυτή τη συζήτηση. Το Regional Innovation Scoreboard 2025 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής κατέγραψε βελτίωση των επιδόσεων καινοτομίας σε 233 από τις 239 περιφέρειες που αξιολογήθηκαν συγκριτικά μεταξύ 2018 και 2025. Η πρόοδος είναι ενθαρρυντική, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι διαφορές μεταξύ των περιοχών έχουν εξαλειφθεί.
Η δική μου ανάγνωση είναι ότι η μεγάλη ευρωπαϊκή πρόκληση δεν είναι απλώς να επιταχυνθεί η καινοτομία, αλλά να γίνει περισσότερο προσβάσιμη και χρήσιμη. Η επιτυχία μιας περιφέρειας δεν θα έπρεπε να κρίνεται μόνο από το πόσες επενδύσεις προσελκύει ή πόσες τεχνολογικές εφαρμογές αναπτύσσει, αλλά και από το αν μπορεί να προσφέρει στους νέους λόγους να παραμείνουν, στις επιχειρήσεις δυνατότητες να αναπτυχθούν και στους πολίτες καλύτερες υπηρεσίες και προοπτικές.
Αυτό προϋποθέτει συνέργειες μεταξύ δημόσιων φορέων, πανεπιστημίων, ερευνητικών οργανισμών και επιχειρήσεων, καθώς και πολιτικές που δεν περιορίζονται σε βραχυπρόθεσμα έργα. Προϋποθέτει επίσης αξιολόγηση των αποτελεσμάτων: ποιες θέσεις εργασίας δημιουργήθηκαν, ποιες δεξιότητες ενισχύθηκαν, πόσο βελτιώθηκε η ενεργειακή απόδοση και κατά πόσο οι νέες ευκαιρίες έφτασαν σε κοινότητες που παραδοσιακά μένουν εκτός των μεγάλων επενδυτικών ροών.
Η συζήτηση στις Βρυξέλλες ανέδειξε ακριβώς αυτή τη σύνδεση μεταξύ τοπικών πλεονεκτημάτων, τεχνολογικής προόδου και περιφερειακής ανθεκτικότητας. Η πράσινη και η ψηφιακή μετάβαση μπορούν να αποτελέσουν μοχλούς οικονομικής προόδου, αλλά το αποτέλεσμα δεν είναι αυτόματο. Εξαρτάται από τις επιλογές που κάνουν οι κυβερνήσεις, τις συνεργασίες που οικοδομούν και την ικανότητά τους να μετατρέπουν τη γνώση σε απτά οφέλη.
Η προσέγγιση αυτή συνδέεται άμεσα και με τη φιλοσοφία του έργου EUtopia, το οποίο επιδιώκει να φέρει την Πολιτική Συνοχής πιο κοντά στους πολίτες, αναδεικνύοντας μέσα από πραγματικά παραδείγματα τον τρόπο με τον οποίο οι ευρωπαϊκές επενδύσεις επηρεάζουν την καθημερινότητα, την τοπική ανάπτυξη και τις ευκαιρίες που δημιουργούνται στις διάφορες περιοχές. Η έμφαση στην αξιοποίηση των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών κάθε τόπου, στην πράσινη και ψηφιακή μετάβαση και στη δημιουργία συνθηκών που επιτρέπουν στους πολίτες να παραμένουν και να αναπτύσσονται στον τόπο τους αποτελεί βασικό σημείο σύνδεσης της συγκεκριμένης συζήτησης με τους στόχους του έργου.
Μια ισχυρότερη Ευρώπη δεν χρειάζεται να κάνει όλες τις περιφέρειές της ίδιες. Χρειάζεται να τους δώσει τα μέσα ώστε καθεμία να αξιοποιήσει τις δικές της δυνατότητες. Και ίσως αυτό να είναι το ουσιαστικότερο μέτρο της συνοχής: όχι η εξάλειψη των διαφορών, αλλά η διασφάλιση ότι ο τόπος όπου ζει κάποιος δεν καθορίζει από μόνος του τα όρια των ευκαιριών του.
Το έργο EUtopia εκπροσωπήθηκε στην Ευρωπαϊκή Εβδομάδα Περιφερειών και Πόλεων 2026 στις Βρυξέλλες, με στόχο την παρακολούθηση των ευρωπαϊκών συζητήσεων γύρω από την Πολιτική Συνοχής, την ανταλλαγή γνώσης και καλών πρακτικών και την αξιοποίησή τους στο πλαίσιο των δράσεων του έργου. Το EUtopia υλοποιείται από την IMH, το CARDET και τον Οργανισμό Νεολαίας Κύπρου (ΟΝΕΚ).
Το έργο EUtopia συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι απόψεις και οι γνώμες που διατυπώνονται εκφράζουν αποκλειστικά τις απόψεις των συντακτών και δεν αντικατοπτρίζουν κατ’ ανάγκη τις απόψεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης ή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Ούτε η Ευρωπαϊκή Ένωση ούτε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μπορούν να θεωρηθούν υπεύθυνες για αυτές.
