Η προτεινόμενη συνταξιοδοτική μεταρρύθμιση αποτελεί την ουσιαστικότερη προσπάθεια αλλαγής του συστήματος εδώ και δεκαετίες, εκτιμά ο Οικονομολόγος Τάσος Γιασεμίδης, ο οποίος σε συνέντευξή του στο InBusinessNews αναγνωρίζει σημαντικά θετικά στοιχεία, αλλά και κρίσιμες εκκρεμότητες που, όπως επισημαίνει, θα πρέπει να ξεκαθαρίσουν πριν από την οριστικοποίηση του νέου πλαισίου.
Στο επίκεντρο των προβληματισμών του βρίσκονται κυρίως το πρόσθετο δημοσιονομικό κόστος, ο τρόπος χρηματοδότησής του και τα στενά χρονικά περιθώρια για μια μεταρρύθμιση που θα επηρεάσει τις επόμενες γενιές.
Ανάμεσα στα θετικά, ο κ. Γιασεμίδης ξεχωρίζει την ενισχυμένη στήριξη των χαμηλών συντάξεων, αλλά και την αλλαγή φιλοσοφίας ως προς την κάλυψη ασφαλιστικών κενών. Θετικά αξιολογεί επίσης τη διατήρηση της ηλικίας συνταξιοδότησης στα 65 έτη, σε αντίθεση με την τάση αύξησης των ορίων ηλικίας σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες.
- Διαβάστε ακόμη: Αυτή είναι η πρόταση της Κυβέρνησης για τη συνταξιοδοτική μεταρρύθμιση - Οι αλλαγές που προωθούνται
- Διαβάστε επίσης: Αυξήσεις έως και 266 ευρώ στις συντάξεις με την μεταρρύθμιση - Κερδισμένοι οι χαμηλοσυνταξιούχοι (ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ)
Την ίδια ώρα, ωστόσο, υπογραμμίζει ότι παραμένει θολό το τοπίο γύρω από το κόστος της μεταρρύθμισης και κυρίως τις πηγές χρηματοδότησής του. Όπως σημειώνει, οι αυξημένες παροχές που θα θεσμοθετηθούν αποτελούν βέβαιες μελλοντικές δαπάνες, ενώ τα πρόσθετα έσοδα που αναμένεται να τις χρηματοδοτήσουν βασίζονται σε προβλέψεις.
Παράλληλα, θεωρεί ότι χρειάζεται σαφέστερη ενημέρωση για το πραγματικό όφελος κάθε αλλαγής ανά κατηγορία ασφαλισμένων, επισημαίνοντας μεταξύ άλλων ότι η μείωση της αναλογιστικής μείωσης από το 12% στο 7,5% αφορά μόνο το βασικό μέρος της σύνταξης.
Καθοριστικής σημασίας θεωρεί ο οικονομολόγος και τις αλλαγές στη διαχείριση του Ταμείου Κοινωνικών Ασφαλίσεων. Τάσσεται υπέρ του τερματισμού του δανεισμού του κράτους από το Ταμείο και χαρακτηρίζει την ανεξαρτητοποίηση της διαχείρισής του ως ίσως το σημαντικότερο σκέλος της μεταρρύθμισης.
- Διαβάστε ακόμη: Ανδρέας Χαραλάμπους: Προς την ορθή κατεύθυνση το συνταξιοδοτικό - Ανησυχία για κόστος και χρηματοδότηση μεταρρύθμισης
- Διαβάστε επίσης: Η πρώτη ανάγνωση ΚΕΒΕ και ΟΕΒ για την συνταξιοδοτική μεταρρύθμιση - Πότε θα καταθέσουν τις θέσεις τους
Τονίζει, ωστόσο, την ανάγκη για πραγματικά ανεξάρτητη εποπτεία, επαγγελματική διοίκηση, διαφάνεια στις αποδόσεις και διεθνή διασπορά των επενδύσεων, ώστε το Ταμείο να μην εξαρτάται υπέρμετρα από την κυπριακή οικονομία.
Ιδιαίτερη βαρύτητα αποδίδει, τέλος, στην ενίσχυση του δεύτερου συνταξιοδοτικού πυλώνα μέσω των Ταμείων Προνοίας, προκρίνοντας ένα σύστημα αυτόματης εγγραφής των εργαζομένων με δικαίωμα εξαίρεσης και σταδιακή αύξηση των εισφορών.
Για τον Τάσο Γιασεμίδη, πάντως, η πραγματική επιτυχία της μεταρρύθμισης δεν θα κριθεί από το κατά πόσο θα ψηφιστεί εντός του προβλεπόμενου χρονοδιαγράμματος, αλλά από το εάν θα αποδειχθεί οικονομικά βιώσιμη, θεσμικά αξιόπιστη και ικανή να διασφαλίσει επαρκείς συντάξεις για τις επόμενες γενιές.
Πώς αξιολογείτε την πρόταση; Τι θετικά και ποιες αδυναμίες εντοπίζετε;
Είναι η ουσιαστικότερη προσπάθεια που έχει γίνει εδώ και δεκαετίες όσον αφορά τη μεταρρύθμιση του συνταξιοδοτικού συστήματος, αν εξαιρέσουμε τις αλλαγές που είχαν επιβληθεί από την εποχή του μνημονίου.
Στα θετικά καταγράφεται (1) η μεγαλύτερη στήριξη στις περιπτώσεις που χρειάζεται περισσότερο, στις χαμηλές συντάξεις, (2) το γεγονός ότι το κράτος αλλάζει τρόπο σκέψης και, αντί να ανακαλύπτει στα 65 ότι κάποιος έχει κενά ασφάλισης και να συμπληρώνει τη σύνταξή του με επιδόματα, θα πληρώνει εισφορά για λογαριασμό του τη στιγμή που δημιουργείται το κενό, π.χ. για μια μητέρα που έμεινε εκτός εργασίας, για έναν φροντιστή, για ένα άτομο με αναπηρία. Είναι πιο δίκαιο και πιο διαφανές, γιατί το κόστος φαίνεται κάθε χρόνο αντί να κρύβεται, και (3) η ηλικία συνταξιοδότησης παραμένει στα 65, τη στιγμή που όλη η Ευρώπη την αυξάνει.
Υπάρχουν και ζητήματα τα οποία χρήζουν περαιτέρω συζήτησης και ανάλυσης. Το σημαντικότερο είναι ότι δεν ξέρουμε ακόμη πώς ακριβώς θα καλυφθεί το επιπλέον κόστος. Ακούμε για €50 εκατ. τον χρόνο την πρώτη πενταετία, αλλά το ίδιο το Δημοσιονομικό Συμβούλιο λέει ότι το κόστος και ο τρόπος χρηματοδότησης δεν έχουν καθοριστεί. Οι αυξήσεις θα νομοθετηθούν και θα είναι βέβαιες, ενώ τα έσοδα που υποτίθεται ότι θα τις καλύψουν είναι προβλέψεις. Αυτή η ασυμμετρία θα πρέπει να προβληματίσει.
Δεύτερο ζήτημα είναι η μεγάλη διαφορά ανάμεσα σε αυτά που ακούστηκαν και σε αυτά που συμπεριλαμβάνονται στη μεταρρύθμιση. Είναι σημαντικό να υπάρξει η ανάλογη διαχείριση και να εξηγηθούν αναλυτικά οι παράμετροι ανά ομάδα του πληθυσμού που επηρεάζεται.
Η μείωση από 12% σε 7,5% αφορά μόνο το βασικό μέρος της σύνταξης, δηλαδή περίπου €20 τον μήνα, ενώ μετά τη μεταβατική περίοδο τα χρόνια που θα χρειάζονται για σύνταξη στα 63 ανεβαίνουν από 33 σε 38. Ανακοινώνεται ως μεγάλη παραχώρηση και αποδίδει λίγα.
Επιπλέον, η σύνταξη χηρείας για τους άνδρες που έχασαν τη σύζυγό τους πριν από το 2018 μένει εκτός. Είναι μια αδικία που κοστίζει λιγότερο κάθε χρόνο που περνά, επειδή οι δικαιούχοι λιγοστεύουν. Το να μην τη διορθώσεις εξοικονομεί ελάχιστα και κοστίζει πολλά σε αξιοπιστία.
Ένα ιδιαίτερα σημαντικό ζήτημα είναι τα χρονικά περιθώρια που έχουν δοθεί. Μιλάμε για ένα σύστημα που θα καθορίσει τη ζωή δύο γενεών. Δεν πρέπει να συμπιεστεί για να προλάβει μια συγκεκριμένη ημερομηνία καταβολής.
Συμφωνείτε με τον τερματισμό του δανεισμού του κράτους από το Ταμείο;
Καταρχάς, είναι σημαντικό να ξεκαθαριστεί τι σημαίνει ο συγκεκριμένος δανεισμός, διότι ενδεχομένως να υπάρχει η εντύπωση ότι κάπου υπάρχουν κατατεθειμένα κάποια δισεκατομμύρια ευρώ. Το αποθεματικό των €12 δις δεν είναι χρήματα σε λογαριασμό. Είναι μια υπόσχεση του κράτους προς τον εαυτό του, ένα γραμμάτιο. Το πρόβλημα είναι ότι επί δεκαετίες όλο το αποθεματικό ήταν τοποθετημένο σε έναν και μόνο οφειλέτη, με απόδοση που όριζε ο ίδιος ο οφειλέτης. Κανένα σωστά θεσμοθετημένο ταμείο στον κόσμο δεν διαχειρίζεται έτσι τα χρήματα των μελών του.
Πρέπει, όμως, να ξεκαθαριστεί επίσης ότι η απόφαση δεν δημιουργεί νέα χρήματα. Απλώς το κράτος θα δανείζεται από τις αγορές αντί από το Ταμείο και θα πληρώνει τόκους σε τρίτους αντί στον εαυτό του. Αυτό είναι πραγματικό κόστος για τον προϋπολογισμό. Αξίζει, όμως, γιατί σταματά μια μεταφορά βάρους από τη σημερινή στην επόμενη γενιά που γινόταν χωρίς να φαίνεται πουθενά. Και η στιγμή είναι σωστή, εφόσον το δημόσιο χρέος είναι σε πτωτική τροχιά και η Κύπρος δανείζεται εύκολα. Τέτοιες αποφάσεις παίρνονται όταν επιλέγεις, όχι όταν αναγκάζεσαι.
Σημειώνεται ότι η απαγόρευση δανεισμού από το Ταμείο αποτελεί ουσιαστικά πολιτική δέσμευση, με το κράτος, την πρώτη δύσκολη χρονιά, να ξαναμπαίνει στον πειρασμό δανειοδότησης από το Ταμείο. Και η αποπληρωμή να έχει συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα, αντί για εκτιμήσεις περί σαράντα ετών.
Πώς αξιολογείτε την ανεξαρτητοποίηση του Ταμείου;
Είναι το πιο σημαντικό κομμάτι της μεταρρύθμισης και, ταυτόχρονα, αυτό που έχει συζητηθεί λιγότερο. Από τον τρόπο που θα επενδύονται αυτά τα χρήματα εξαρτώνται οι συντάξεις των επόμενων γενεών. Η ίδρυση ανεξάρτητης Αρχής είναι σωστή κατεύθυνση, αλλά η επιτυχία κρίνεται στις λεπτομέρειες.
Είναι σημαντικό να μην είναι ο ίδιος φορέας που επενδύει και εκείνος που ελέγχει. Κανείς δεν εποπτεύει σωστά τον εαυτό του. Να υπάρξει διοίκηση με επαγγελματικά κριτήρια και όχι με λογική εκπροσώπησης, σαφείς κανόνες για το τι επιτρέπεται να αγοράζει το Ταμείο και υποχρεωτική δημοσίευση των αποδόσεων κάθε χρόνο, ώστε ο καθένας να μπορεί να κρίνει. Επιπλέον, και το πιο κρίσιμο για μια μικρή οικονομία, πρέπει να υπάρχουν αυστηρά όρια στο πόσα μπορούν να τοποθετηθούν εντός Κύπρου. Ένα ταμείο που θα εισπράττει εκατοντάδες εκατομμύρια τον χρόνο δεν μπορεί να τα τοποθετεί στην κυπριακή αγορά χωρίς να ανεβάζει τεχνητά τιμές και χωρίς να μετατραπεί, στην πράξη, σε αναπτυξιακή τράπεζα. Το πρότυπο ενδεχομένως να πρέπει να είναι το νορβηγικό ταμείο, με απλές, φθηνές, διεθνώς διασπαρμένες τοποθετήσεις.
Τι πρέπει να γίνει με τα Ταμεία Προνοίας;
Η συζήτηση «υποχρεωτικά ή εθελοντικά» κρύβει το πραγματικό ερώτημα, που είναι πόσοι εργαζόμενοι καλύπτονται. Και εδώ τα νούμερα δεν αφήνουν περιθώρια. Εφόσον δεν αυξάνονται ούτε οι εισφορές ούτε η ηλικία, το Ταμείο Κοινωνικών Ασφαλίσεων μπορεί να δώσει μόνο ό,τι μπορεί να δώσει. Η επάρκεια θα έρθει από τον δεύτερο πυλώνα ή δεν θα έρθει καθόλου. Για να το πούμε απλά: μια εισφορά γύρω στο 10% του μισθού για σαράντα χρόνια προσθέτει περίπου 20 με 25 μονάδες στο ποσοστό αναπλήρωσης. Αυτό είναι το μέγεθος που χρειάζεται.
Η ανησυχία των εργοδοτών για το κόστος είναι θεμιτή. Όμως, τα εξήντα πέντε χρόνια εθελοντικής λειτουργίας δείχνουν ότι το εθελοντικό μοντέλο καλύπτει τελικά όσους το χρειάζονται λιγότερο. Η λύση δεν είναι ούτε η καθολική υποχρέωση από τη μια μέρα στην άλλη ούτε κίνητρα που δοκιμάστηκαν και δεν απέδωσαν. Είναι η αυτόματη εγγραφή με δικαίωμα εξαίρεσης: μπαίνεις αυτόματα, βγαίνεις αν το θέλεις. Με χαμηλές αρχικές εισφορές που ανεβαίνουν σταδιακά σε βάθος δεκαετίας, ώστε το κόστος να απορροφάται από μελλοντικές αυξήσεις και όχι από τον σημερινό μισθό.
Χρειάζονται και δύο πράγματα. Να μπορεί ο εργαζόμενος να μεταφέρει το ταμείο του όταν αλλάζει δουλειά. Και να μπορεί, αν θέλει, να παίρνει μηνιαία παροχή αντί για εφάπαξ - γιατί ένα εφάπαξ στα 65 δεν είναι σύνταξη. Επίσης, εκατοντάδες μικρά ταμεία με ερασιτεχνική διαχείριση δεν αποτελούν δεύτερο πυλώνα· χρειάζεται συνένωση και επαγγελματική διαχείριση.
Το πραγματικό τεστ αυτής της μεταρρύθμισης δεν είναι η ψήφισή της τον Φεβρουάριο του 2027. Είναι αν θα αντέχει μακροχρόνια, διασφαλίζοντας το μέλλον των επόμενων γενεών.
