Τα τελευταία χρόνια, και ιδιαίτερα στο σημερινό γεωπολιτικά ασταθές περιβάλλον, η ευρωπαϊκή πολιτική συζήτηση μετατοπίζεται όλο και περισσότερο προς ζητήματα άμυνας, ασφάλειας και στρατιωτικής ετοιμότητας. Η ενίσχυση της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας, η αύξηση των δαπανών για εξοπλιστικά προγράμματα και η χρηματοδότηση πολιτικών που εντάσσονται στο ευρύτερο πλαίσιο του security αποκτούν κεντρική θέση στην ευρωπαϊκή ατζέντα.
Η μετατόπιση αυτή αποτυπώνεται τόσο στις προτεραιότητες της Κυπριακής Προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ το 2026, όσο και στις τρέχουσες συζητήσεις για το νέο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο (ΠΔΠ) της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Παράλληλα, πρωτοβουλίες όπως το πρόγραμμα SAFE, που στοχεύει στην ενίσχυση των αμυντικών δυνατοτήτων και της στρατηγικής αυτονομίας της ΕΕ, ενισχύουν περαιτέρω την κατεύθυνση της χρηματοδότησης προς τον τομέα της ασφάλειας και της άμυνας. Η εξέλιξη αυτή εγείρει κρίσιμα ερωτήματα σχετικά με τις δημοσιονομικές προτεραιότητες της Ένωσης και τον κίνδυνο περιορισμού των διαθέσιμων πόρων για πολιτικές που αφορούν τη δημοκρατία, την κοινωνική συνοχή, την προστασία του περιβάλλοντος και τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Σε αυτό το πλαίσιο, παρατηρείται μια ανησυχητική τάση: ζητήματα όπως η ισότητα, η προστασία του περιβάλλοντος, τα ανθρώπινα δικαιώματα και η κοινωνική συνοχή μεταφέρονται σταδιακά σε δεύτερη μοίρα. Η συζήτηση για τη μη έγκριση ή τον περιορισμό ευρωπαϊκών προγραμμάτων – όπως το LIFE – όταν αυτά περιλαμβάνουν δράσεις συνηγορίας (advocacy), αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της μετατόπισης. Η συνηγορία, βασικό εργαλείο της κοινωνίας των πολιτών για τη δημοκρατική συμμετοχή και τον έλεγχο της εξουσίας, αντιμετωπίζεται ολοένα και περισσότερο ως «πρόβλημα» και όχι ως αναπόσπαστο στοιχείο της δημοκρατίας.
Οι εξελίξεις αυτές δημιουργούν ένα ολοένα και πιο δυσχερές περιβάλλον για τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών. Όταν η χρηματοδότηση περιορίζεται, η ανεξαρτησία αμφισβητείται και ο ρόλος της συνηγορίας αποδυναμώνεται, ο δημοκρατικός χώρος συρρικνώνεται. Αυτό δεν αποτελεί μόνο πρόβλημα για τις ΜΚΟ, αποτελεί πρόβλημα για τη δημοκρατική λειτουργία της Ένωσης συνολικά.
Το κρίσιμο ερώτημα που αναδύεται είναι σαφές: είναι η αύξηση των εξοπλισμών και η στρατιωτικοποίηση της πολιτικής η μόνη ή η καλύτερη απάντηση για την ειρήνη και τη σταθερότητα στην Ευρώπη; Ή μήπως μια τέτοια μονοδιάστατη προσέγγιση υπονομεύει τις ίδιες τις αξίες που η Ευρωπαϊκή Ένωση δηλώνει ότι υπερασπίζεται;
Η ασφάλεια δεν μπορεί να περιορίζεται στη στρατιωτική ισχύ. Η έννοια της ανθρώπινης ασφάλειας περιλαμβάνει την προστασία των δικαιωμάτων, την κοινωνική δικαιοσύνη, την περιβαλλοντική βιωσιμότητα και τη δημοκρατική συμμετοχή. Κοινωνίες με ισχυρούς δημοκρατικούς θεσμούς, ενεργή κοινωνία των πολιτών και εμπιστοσύνη στους θεσμούς είναι πιο ανθεκτικές απέναντι στις κρίσεις, την παραπληροφόρηση και τις υβριδικές απειλές.
Στο πλαίσιο αυτό, το έργο EU Presidency Project (EUPP5), το οποίο υλοποιείται στην Κύπρο από το ερευνητικό κέντρο CARDET, και οι οριζόντιες προτεραιότητες της συνομοσπονδίας οργανώσεων CONCORD αποκτούν ιδιαίτερη σημασία. Η υπεράσπιση του δημοκρατικού χώρου, η χρηματοδότηση με επίκεντρο τον άνθρωπο και τον πλανήτη και η ουσιαστική συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών στις πολιτικές διαδικασίες δεν αποτελούν «πολυτέλεια» σε περιόδους αστάθειας. Αντίθετα, αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για μια Ευρώπη πραγματικά ασφαλή, δίκαιη και βιώσιμη.
Η Κυπριακή Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ το 2026 έχει την ευκαιρία να συμβάλει ουσιαστικά σε αυτή τη συζήτηση. Να αναδείξει ότι η ασφάλεια και η δημοκρατία δεν είναι ανταγωνιστικές έννοιες, αλλά αλληλοσυμπληρούμενες. Στην περίπτωση της Κύπρου, η κοινωνία των πολιτών έχει διαχρονικά διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην οικοδόμηση εμπιστοσύνης μεταξύ των δύο κοινοτήτων, συμβάλλοντας σε πρωτοβουλίες διαλόγου και ειρηνικής συνύπαρξης. Η εμπειρία αυτή υπογραμμίζει γιατί η ενεργή και ανεξάρτητη κοινωνία των πολιτών παραμένει απαραίτητη και σήμερα, τόσο για τις συζητήσεις γύρω από την επίλυση του Κυπριακού όσο και για την προώθηση πολιτικών που επενδύουν στις βαθύτερες αιτίες της ειρήνης, της κοινωνικής συνοχής και της βιώσιμης σταθερότητας.
Το έργο «Προς μια ανοιχτή, δίκαιη και βιώσιμη Ευρώπη στον κόσμο – Πρόγραμμα Προεδρίας της ΕΕ 2024–2026» συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση και υλοποιείται από τους Global Focus, Grupa Zagranica, CARDET και CONCORD, την Ευρωπαϊκή Συνομοσπονδία ΜΚΟ που δραστηριοποιούνται σε θέματα βιώσιμης ανάπτυξης και διεθνούς συνεργασίας. Αριθμός έργου: 2024/459-484. Το περιεχόμενο αυτής της δημοσίευσης αποτελεί αποκλειστική ευθύνη του CARDET και δεν αντικατοπτρίζει απαραίτητα τις απόψεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Νάτια Καραγιάννη,
Head of Business Development, CARDET
