Το συνταξιοδοτικό δεν αποτέλεσε θέμα συζήτησης στην πρόσφατη προεκλογική αρένα, όχι επειδή δεν υπάρχει και δεν είναι άμεσης προτεραιότητας, αλλά ίσως επειδή έχει άμεσο πολιτικό κόστος ενώ το όφελος δεν είναι άμεσα ορατό αν και μακροχρόνιο.
Για να σχεδιαστεί ένα αποτελεσματικό συνταξιοδοτικό μοντέλο θα πρέπει να έχει ορίζοντα υλοποίησης δεκαπέντε με είκοσι χρόνια και τότε θα υπάρξουν τα επιθυμητά αποτελέσματα. Δεν ξεκινάς τον σχεδιασμό και την υλοποίηση του συνταξιοδοτικού για να έχεις αποτελέσματα στα ένα με δύο χρόνια, αυτό είναι ανέφικτο.
Όταν αναφερόμαστε στο συνταξιοδοτικό ότι είναι βιώσιμο, θα πρέπει να διευκρινίσουμε πρώτιστα εάν είναι και επαρκές; Διότι η κορυφαία ερώτηση που θα πρέπει να θέσουμε, αφορά στο ποσοστό αναπλήρωσης του τελευταίου μισθού του εργαζόμενου που αποτελεί η σύνταξή του. Αν η αναπλήρωση ανέρχεται στο 60% του τελευταίου μισθού ή αν είναι στο 20%. Και στις δύο περιπτώσεις μπορεί το συνταξιοδοτικό να είναι «βιώσιμο», αλλά στα 20% δεν είναι καθόλου επαρκής για να ζήσει κάποιος αξιοπρεπώς.
Η Κύπρος χρειάζεται σχεδιασμό και υλοποίηση ενός νέου μοντέλου στο συνταξιοδοτικό χθες, και όσο αργεί αυτό να γίνει τόσο πιο δύσκολα θα είναι τα πράγματα στο μέλλον. Η αλήθεια είναι ότι το Υπουργείο Εργασίας δεν έχει την τεχνογνωσία για να σχεδιάσει ένα σύγχρονο συνταξιοδοτικό σύστημα, στα πρότυπα προηγμένων χωρών, όπως η Ολλανδία και η Δανία. Γι’ αυτό θα πρέπει άμεσα να ζητήσει τεχνοκρατική βοήθεια από αυτές τις χώρες, αν δεν το έχει κάνει μέχρι σήμερα.
Οι τρεις πυλώνες
Ένα πλήρες συνταξιοδοτικό σύστημα αποτελείται από τρείς πυλώνες:
- Πρώτος πυλώνας είναι το Ταμείο Κοινωνικών Ασφαλίσεων
- Δεύτερος πυλώνας η παροχή επαγγελματικής σύνταξης (ταμεία προνοίας και ταμεία συντάξεως)
- Τρίτος πυλώνας η ιδιωτική παροχή.
● Πρώτος πυλώνας– Ταμείο Κοινωνικών Ασφαλίσεων.
Στην Κύπρο οι συνταξιοδοτικές δαπάνες είναι περίπου στο €1,5 δισ. ευρώ ή στο 14 % του ΑΕΠ σε σύγκριση με 9,6% του μέσου όρου της ΕΕ.
Μέχρι 31/12/2021, οι συνταξιούχοι ανέρχονταν σε αριθμό στις 165,000.
Το ποσοστό κινδύνου φτώχειας για άτομα ηλικίας 65 ετών και άνω είναι στο 24,6 % (έναντι 16,1 % στην ΕΕ).
Η μέση διάρκεια σύνταξης είναι στα 21 έτη (18 για τους άνδρες και 22,9 για τις γυναίκες).
Το χάσμα των φύλων στο εισόδημα από τις συντάξεις (για άτομα ηλικίας 65-79 ετών) είναι στο 39,3%, ενώ ο μέσος όρος στην ΕΕ είναι στο 29,5%.
Σήμερα συνολικά υπάρχουν περίπου 515.000 εργαζόμενοι και 165.000 συνταξιούχοι, αυτό σημαίνει ότι για κάθε 1 συνταξιούχο έχουμε περίπου 3 εργαζόμενους.
Τα εισοδήματα για το 2020 από το ΤΚΑ ήταν €1.787.723 και τα έξοδα €1.636.780. Για συντάξεις δαπανήθηκαν €1.452.695 και τα υπόλοιπα για άλλες παροχές. Επομένως οι συντάξεις δεν μπορούν να αυξηθούν καθότι οι δαπάνες είναι περίπου στο ίδιο ύψος με τα έσοδα του ΤΚΑ.
Τα ποσοστά εισφορών που καταβάλλονται από τους εργαζόμενους και εργοδότες σήμερα είναι στο 8,3% του ακάθαρτού μισθού, σύνολο 16,6% με ετήσια οροφή μισθού €58,500. Αντίστοιχα, και η κυβερνητική συνεισφορά αυξήθηκε από 4,6% σε 4,9%. Ως αποτέλεσμα, το συνολικό ποσοστό εισφοράς επί των ασφαλιστέων αποδοχών των εργαζομένων αυξήθηκαν από 20,2% σε 21,5%. Ομοίως, η συμβολή ποσοστό που καταβάλλουν οι αυτοαπασχολούμενοι αυξήθηκε από 14,6% σε 15,6%. Έτσι, το συνολικό ποσοστό εισφοράς για τους αυτοαπασχολούμενους αυξήθηκε από 19,2% σε 20,5%.
Η European Insurance and Occupational Pensions Authority (EIOPA) έχει κάνει κάποιες προβλέψεις όπου αναφέρει ότι ως Κύπρος μέχρι το 2070:
- Το προσδόκιμο ζωής για τους άνδρες θα είναι από τα 83 που είναι σήμερα στα 88 χρόνια
- Το προσδόκιμο ζωής για τις γυναίκες θα είναι από τα 87 που είναι σήμερα στα 91,5 χρόνια
- Ο μέσος όρος παιδιών για κάθε οικογένεια που σήμερα είναι στο 1,75 θα μειωθεί στο 1,35
- Η αύξηση μεταναστών θα είναι μέχρι τότε στο +18,5%
- Για κάθε 1 συνταξιούχο θα εργάζονται 2 άτομα από 3 που είναι σήμερα.
- Αυτά όλα θα αυξήσουν το κόστος των συντάξεων του πρώτου πυλώνα κατά 25% για την Κύπρο
Λέξη κλειδί
Η αναπλήρωση του τελευταίου μισθού είναι η λέξη κλειδί:
Το συνολικό ποσοστό αναπλήρωσης του τελευταίου μισθού και για τα δύο φύλα ήταν στο 41% το 2019. Ενώ ο μέσος όρος της ΕΕ ήταν το 2019 ήταν στο 57%! Το ποσοστό αναπλήρωσης του τελευταίου μισθού για τις γυναίκες ήταν στο 39%, πολύ χαμηλότερο από αυτό των ανδρών που ήταν στο 47%.
Αυτό σημαίνει ότι αν κάποιος στην Κύπρο παίρνει ως τελευταίο μισθό πριν συνταξιοδοτηθεί €1.000 ευρώ, τότε η σύνταξη του ήταν στα €410 ευρώ ενώ ο μέσος όρος στην ΕΕ ήταν €570 ευρώ. Για τη γυναίκα ήταν στα €390 και για τον άνδρα στα €470.
Σε πραγματικούς αριθμούς:
- Το κατώτατο ύψος σύνταξης είναι περίπου στα €362
- Το μέσο μηνιαίο ποσό σύνταξης είναι περίπου στα €805
- Το ανώτατο ύψος σύνταξης είναι περίπου στα €2.660
Η επάρκεια των συντάξεων
Με βάση τις αναλογιστικές μελέτες παγκοσμίως για να συνεχίσει κάποιος να ζει στο ίδιο βιοτικό επίπεδο που ζούσε όταν εργαζόταν, θα πρέπει να έχει εισοδήματα περίπου στο 70% του τελευταίου του μισθού.
Είναι φανερό ότι στην Κύπρο υπάρχει μεγάλο χάσμα στο να μπορεί ο πρώτος πυλώνας που είναι το Ταμείο Κοινωνικών Ασφαλίσεων, να καλύψει αυτό το ποσοστό για να είναι επαρκές το ποσοστό της σύνταξης.
Πάντα αναφερόμαστε στον τελευταίο μισθό. Αν για παράδειγμα, στην καλύτερη περίπτωση ανεβάζαμε την αναπλήρωση του πρώτου πυλώνα στο 45% και κατεβάζαμε τις ανάγκες του συνταξιούχου στο 65%, τότε υπάρχει μία μεγάλη διαφορά του 20%!
Αρκετά από τα στοιχεία για τον πρώτο πυλώνα, είναι από την κοινή έκθεση που εκπονήθηκε από την Επιτροπή Κοινωνικής Προστασίας και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή - 2021 Pension Adequacy Report.
● Δεύτερος πυλώνας – παροχή επαγγελματικής σύνταξης
Ο δεύτερος πυλώνας είναι πάρα πολύ σημαντικός, αφού συμπληρώνει τον πρώτο πυλώνα του συνταξιοδοτικού συστήματος.
Στην περίπτωση της Κύπρου στόχος είναι να καλύψει το χάσμα του 25%, έτσι ώστε να υπάρξει επάρκεια στη σύνταξη. Σήμερα τα βασικά στοιχεία του δεύτερου πυλώνα έχουν ως εξής:
- Υπάρχουν 748 ενεργά συνταξιοδοτικά ταμεία με κεφάλαια €2.133 δισ.
- Απολαμβάνουν το ωφέλημα αυτό περίπου 82,000 εργαζόμενοι, οι οποίοι έχουν ταμείο προνοίας ή ταμείο σύνταξης. Ο αριθμός αυτός είναι από δικούς μας υπολογισμούς.
- Σύνολο εργαζομένων 515,000 (κοινοτικοί και αλλοδαποί 169,000 )
- Εργαζόμενοι στο δημόσιο και ημιδημόσιο τομέα 72,400
- Ποσοστό 70% των εργαζομένων, δεν έχει το ωφέλημα αυτό και εξαρτάται η σύνταξη τους μόνο από τον πρώτο πυλώνα. Στο 70% περιλαμβάνονται κοινοτικοί και αλλοδαποί. Χωρίς τους κοινοτικούς και αλλοδαπούς είναι στο 40%. Αν απομονώσουμε μόνο τους κύπριους του ιδιωτικού τομέα τότε είναι 75% που δεν έχουν το ωφέλημα αυτό.
Σε περίπτωση που καταστεί υποχρεωτική η εισφορά σε ταμείο προνοίας, αυτό θα αποτελέσει ένα μεγάλο κοινωνικό ωφέλημα που θα βοηθήσει σε μεγάλο βαθμό την επάρκεια των συντάξεων.
Αντιλαμβάνομαι την αρνητική αντίδραση των εργοδοτών αλλά η υποχρεωτική εισαγωγή ταμείων προνοίας θα πρόκειται για ένα ωφέλημα ισάξιο του ΓΕΣΥ. Κι αν αυτό δεν γίνει σύντομα τότε θα βρούμε το πρόβλημα μπροστά μας σε μέγεθος που δεν θα μπορούμε να ανταπεξέλθουμε ως χώρα. Μπορεί όμως ως αρχή η εισφορά των εργοδοτών να είναι χαμηλή και η εισφορά των υπαλλήλων να καθορίζεται από τους ίδιους, έτσι ώστε να ξεκινήσει η μεταρρύθμιση και ο σχεδιασμός.
● Τρίτος πυλώνας – Ιδιωτική παροχή
Ο τρίτος πυλώνας είναι συμπληρωματικός των δύο πιο πάνω και θα βοηθήσει κυρίως τους υψηλά αμειβόμενους να διατηρήσουν το υψηλό βιοτικό τους επίπεδο. Με προσωπικές συνταξιοδοτικές επενδύσεις, έχουν τη δυνατότητα να επωφεληθούν κυρίως από τις φορολογικές ελαφρύνσεις. Αυτό βοηθά και την οικονομία της Κύπρου γενικότερα, αφού αυτά τα χρήματα αντί να μείνουν σε καταθέσεις ή να επενδυθούν στο εξωτερικό, θα επενδυθούν στην χώρα μας, δημιουργώντας θέσεις εργασίας.
Γενικός Διευθυντής Ταμείου Προνοίας Υπαλλήλων Ξενοδοχειακής Βιομηχανίας
Οικονομολόγος
